د ملګرو ملتونو علمي، کلتوري او ښوونیز سازمان (یونسکو) په یوه راپور کې ویلي، په کومو ځایونو کې چې خلک رسنیو ته ډېر آزاد لاسرسی لري، هلته د بشري حقونو څخه د سرغړونو کچه راکمېږي.
رخشانه: یونسکو نن (دوشنبې د چنګاښ ۲۹ مه) د «خبریالي ارزښت، د اقتصاد، ملي امنیت او کړکېچونو لپاره د رسنیو د اهمیت په اړه نړیوال شواهد» تر سرلیک لاندې خپل اوږد راپور خپور کړی دی.
د یونسکو په راپور کې راغلي، د رسنیو او خبریالۍ خپلواکي په ټوله نړۍ کې تر برید لاندې ده. د مصنوعي ځیرکتیا په ملاتړ ناسم معلومات مخاطبان مغشوش او قطبي کوي.
د یونسکو د راپور له مخې، په ټوله نړۍ کې د دولتونو له خوا د آزادو رسنیو سانسور د زیاتېدو په حال کې دی او د خبریالانو په وړاندې فزیکي او انلاین تاوتریوالی هم مخ په زیاتېدو دی.
یونسکو لیکلي، هغه هېوادونه چې د رسنیو د آزادۍ لوړه په لوړې کچې سره د کورني ناخالص تولید، اقتصادي ودې، اقتصادي ثبات، د بهرنۍ مستقیمې پانګونې او د اقتصادي پراختیا لرونکي دي، هلته د فساد کچه کم ده.
په راپور کې راغلي: کله چې د یوه هېواد د مطبوعاتو آزادي د نړیوالو مطبوعاتو د آزادۍ په شاخص کې راټیټه شي، د ناخالص تولید وده له ۱ تر ۲ سلنې پورې کمښت د دې سره تړاو لري.
یونسکو وايي، له ۱۹۸۹ تر ۲۰۰۲ کال پورې د نړۍ د سویلي او ختیځې اروپا په ۱۵۲ هېوادونو کې تر سره شوې څېړنې موندلې، چېرې چې وګړي آزادو رسنیو، راډیو، تلوېزیون او انټرنېټ ته لاسرسی لري، د بشري حقونو د سرغړونو کچه په کې کمه ده.
د یونسکو د موندونو له مخې، خبریالي په ټولنو کې د جګړې، تاوتریخوالي او ځپلو کچه راکموي.
دغه بنسټ ویلي، کله چې دولتونه له ترهګرو بریدونو او وسله والو جګړو سره مخ وي، د آزادو رسنیو د شتون په صورت کې، د دولتي فشارونو د زیاتوالي احتمال کم وي.
یونسکو په داسې حال کې د رسنیو او د خبریالۍ د اهمیت په اړه خپل راپور خپور کړی، چې په افغانستان کې په تېرو پنځو کلونو کې رسنۍ او خبریالان د طالبانو له سختو محدودیتونو سره مخ شوي دي.
یادې ډلې په دې موده کې پر رسنیو او رسنیو فعالیتونو سخت محدودیتونه لګولي او په هېواد کې د لسګونه غږیزه، تصویري او چاپي رسنیو د فعالیت د بندېدو لامل شوي او څو تنه خبریالان، رسنیز کارکوونکي او فعالان یې نیولي او زنداني کړي دي.
د بې پولې خبریالانو سازمان (RSF) په ۲۰۲۶ کال کې د مطبوعاتو د آزادۍ په نړیوال شاخص کې ویلي، د طالبانو د واکمنۍ پر مهال افغانستان د رسنیو د آزادۍ په نړیوال شاخص کې ۵۳ ځای ته راټیټ شوی دی.
د دې بنسټ په راپور کې راغلي، د طالبانو تر واک لاندې افغانستان، د ۱۸۰ هېوادونو تر منځ په ۱۷۵ درجه کې دی او د تېرو نېږدې پنځو کلونو په اوږدو کې د مطبوعاتو آزادۍ د شاخص له مخې یې ۵۳ رتبې ټیټ والی کړی دی.
