آزاده تران
هوا مخ په تیاره کېدو ده او مریم کور ته د تګ لپاره په پل سوخته کې لیني موټر ته انتظار ده. مرسډیس ډول مسافر وړونکی میني بوس موټر را رسېږي او لسګونه سړي د هغه په لور منډې وهي، مریم مخکې نه ځي هغه پوهېږي چې د دې لپاره په آسانۍ سره ځای نشته.
مریم ۲۸کلنه نرسه ده او وايي، دا ننداره هره شپه تکرارېږي.
د برچي سیمې اوسېدونکي وايي، د کابل په لوېدیځ کې د عامه ترانسپورټ په لار چې کوم بدلونونه د طالبانو له خوا رامنځ ته شوي، د خلکو لپاره سرخوږۍ، خو د ښځو لپاره یې لا زیات سرخوږۍ پیدا کړی دی.
د ۱۴۰۵ کال د غوايي میاشت کې د طالبانو ترانسپورټ وزارت، له څو لینونو، له هغې جملې د کابل لوېدیځ ته د برچي لارې څخه ټونس موټر ټول کړل او پر ځای یې مرسډیس موټر د کابل له نورو لینونو راوستل. له هغې وروسته د مسافرینو په وینا د موټر شمېر کم شوی او بې نظمي زیاته شوې ده.
د طالبانو د ترانسپورټ او هوايي چلند وزارت ویلي وو «دا پرېکړه یې د نظم او ښاري ترانسپورټي خدماتو» د آسانتیا په موخه کړې ده او د «ټونس» موټرو چلېدل یې د کابل په ۱۶ لینونو کې بند کړي دي. لکه د دشت برچي مسیر، میرویس میدان، قمبر څلور لاری، پل سوخته، پوهنتون او څو نور لینونه.
مریم وايي، د دې سرخوږي په خاطر ښايي خپل کار له لاسه ورکړي. هغه چې په کوټه سنګي کې په خصوصي کلېنیک کې نرسه ده، موظفه ده، سهار له اوو د مازیګر تر پنځو پورې په خپل کار ځای کې پاتي شي. «پلار او مور مې څو ځلې رانه وغوښتل، چې کار پرېږدم، ځکه زه ماښام اووه بجې کور ته رسېږم، چې ډېر ناوخته وي.»
دا زیاتوي، په دې وخت کې ګڼه ګوڼه دومره زیات وي، چې ډېرې لږ ښځې دا فرصت مومي، چې چوکۍ پیدا کړي. «یا وايي د ټولې چوکۍ کرایه د څلورو تنو کېږي باید ور یې کړي، بیا ور وخېژۍ، یا موږ باید انتظار وکړو، چې د یوه سېټ لپاره د ښځو شمېر پوره شي… اصلآ په موټرو ټول سړي منډې وروهي، ښه نو هلته نه کېږي، چې موږ هم ځان ورواچوو. مجبورې یو چې حوصله وکړو یا په ټکسي کې کور ته لاړې شو.»
مریم په ۱۴۰۳ کال کې د یوه خصوصي انستېتیوت د نرسۍ څخه فارغه شوه او له یوه کال بې کارۍ وروسته یې د سږ کال په پسرلي کې کار پیدا کړ.
دشت پرجي د کابل په دیارلسمه ناحیه کې د پلازمنې تر ټولو ګڼ مېشتې سیمه ده. په یوه څېړنیز راپور کې د دې سیمې نفوس کابو دوه میلیونه تنه اټکل شوی، چې ډېری خلک یې په عمومي ترانسپورټ کې تګ راتګ کوي.
خو د هغو لیني موټرو شمېر چې هره ورځ په دې لار تګ راتګ کوي، په لاس کې نشته دی.
۲۴ کلنه فاطمه* د کابل د پل سرخ په سیمه کې دوکان لري. کور یې د کابل لوېدیځ د قلعه نو په سیمه کې دی او د کور او کار ځای تر منځ واټن یې هم د موټر یو ساعت مزل دی.
هغې په وار وار په موټر کې د سپرېدو او د ځای موندلو لپاره د ترخو ژبو دا ټپ تل اورېدلی دی. «په موټر کې مو نه پورته کوي، وايي، د ښځو یې څه کار چې په دې ماښام یا ماخوستن کې بېرون ګرځي. باید په کور وی او خپل پخلی وکړۍ.»
نوموړې وايي، موټر چلوونکي ډېری وخت مسافر تر خپله ځایه نه رسوي او له موټره یې ښکته کوي. «مثلآ هر موټر چلوونکی له ماښام وروسته د ځان لپاره یو تم ځای لري. خلک په غم دي، چې د یوه لین لپاره باید د دو لینونو کرایه ورکړي.»
د ۲۰۲۱ میلادي کال د ډسمبر په میاشت کې د طالبانو د امربالمعروف وزارت موټر چلوونکو ته امر وکړ، چې بې «مناسب» حجابه ښځې پورته نه کړي.
۲۸ کلنه نجیبه* په وار وار له داسې وضعیت سره د مخ کېدو پر مهال اړ شوي، چې ټکسي کرایه کړي: «زه خپله په دې خاطر چې ښځه یم، موټر چلوونکي مې د ماښام له خوا په موټر کې نه سپروي یا باید د څو تنو کرایه ورکړم.»
۲۷ کلن محمد*د برچي- کوټه سنګي په لین موټر چلوي. هغه بې نظمي مني، خو دا دلیل راوړي: «د شپې له خوا مسافر زیات وي او د برچي سړک هم د نورو سړکونو په پرتله تنګ دی او د لارې بندېدو احتمال خورا زیات دی. په دې خاطر چې د تیلو بیې لوړې دي، موږ نه شو کولی ټوله لار په لار بندۍ کې بند پاتې شو.»
هغه دا هم مني، موټر چلوونکي ښه ګڼي چې مسافر یې ټول سړي وي: «د ماښام او سهار له خوا زموږ خویندې په ښار کمې وي، په همدې خاطر که موږ دوه تنې له خویندو په موټر کې کېنوو، خو مجبور یو چې په چوکۍ کې د دو تنو ځای خالي پاتې شي. په دې ډول موږ زیان کوو… امارت (طالبانو) موږ ته ویلي، چې بې محرمه ښځې باید په مخکې څوکۍ (د مخې سېټ) کې کېښنه ني. ان اجازه یې نه ده ورکړې، چې یوه ښځه هم په کې کېني.»
صمیم* چې پنځه میاشتې کېږي په دې لین کرايي مرسډیس چلوي وايي: «همدا چې پنځه بجې د ترانسپورټ کارکوونکي کورونو ته ځي، بیا زه مسافر تر پل خشک پورې رسوم، دا دی چې پنځه تم ځایه مخکې یې ښکته کوم… یوازې زه نه یم، ټول همدا کار کوي.»
د طالبانو په واکمنېدو سره، په بيرون کې د ښځو تګ راتګ ستونزمن شوی دی. د دې ډلې د لسګونو رسمي محدودیتونو څخه نیولې بیا د ښځو په وړاندې د ټولنې د تبعیض تر زیاتېدو پورې. د مریم په وینا: «د موږ ښځو لپاره د افغانستان په هر ګوټ کې ستونزې زیاتې دي. خو دلته ښځو ته هېڅ ډول اهمیت نه ورکول کېږي. هر موټر له سړیو ډک وي. ټولې ښځې او نجونې په ساعتونو ساعتونو د موټر لپاره ولاړې وي.»
نوموړې څو تنه نورو منتظره ښځو ته په اشارې وايي: «وګورۍ د ښځو شمېر دومره هم کم نه دی، چې یوه چوکۍ دې ډکه نه کړي، دغه «موټرچلوونکي» ورته اهمیت نه ورکوي.
یادونه: په دې راپور کې راوړل شوي نمونه مستعار راغلي او ځینې جزیات یې حذف کړای شوي دي.
