فقر زنان در امارت طالبان و پیامدهای آن

زینب صابری

با روی‌کار آمدن طالبان، زنان این روزها هم­زمان با سایر مشکلات، با مشکل اقتصادی نیز روبه­رو هستند. مشکلی که بر گسترش شدید فقر دامن زده و ریشه‌ی بسیاری از جرایم و مشکلات دیگر می­تواند باشد . هر چند در جامعه فعلی ما تمامی افراد (مرد و زن) درگیر مشکلات اقتصادی و فقر هستند؛ ولی زنان همواره بیشتر در معرض آن قرار دارند. درواقع در کشوری مانند افغانستان که تبعیض به‌صورت سیستماتیک در آن وجود داشته و دارد؛ افراد در برخورداری از مشکلات اقتصادی نیز از تبعیض بی­بهره نبوده­اند و زنان مانند همیشه در رأس آن قرار دارند.

طالبان هم­زمان با حضور در افغانستان به اعمال برخی ممنوعیت­ها و محدودیت­ها برای زنان اقدام کردند. ممنوعیت­هایی که درواقع به خانه­نشین ساختن زنان می­انجامد. خانه‌نشین ساختن زنان و دور ماندن از جامعه پیامدهای منفی بسیاری را در پی دارد که مهم­ترین آن­ها می­تواند فقر زنان باشد. خانه‌نشین ساختن زنان و گرفتن حق کار و اقتصاد از آنان درواقع فقر را در جامعه بیش از پیش به سمت جنسیتی شدن پیش می­راند. در این صورت، زنان بیش از گذشته با مشکلات اقتصادی روبه­رو خواهند شد و در نتیجه، آسیب­پذیری آنان افزایش می­یابد. فقر، خود به تنهایی عامل و ریشه بسیاری از خشونت­ها، تبعیض­ها و جرایم بوده و افراد را به سمت از دست دادن قدرت و تبدیل شدن به برده پیش می­راند. مواجه بودن نیمی از افراد جامعه با فقر و پیامدهای آن نه تنها برای خود فرد، بلکه برای کل جامعه خطرآفرین است.

یکی از مشکلاتی که با روی‌کار آمدن طالبان و گسترش فقر در میان زنان اتفاق افتاده است، افزایش تعداد تگدی‌گران زن در سطح جامعه است. تکدی­گری نه تنها نشان دهنده فقر یک قشر از جامعه و مشکلاتی است که با آن درگیر هستند، بلکه نمایان‌گر ناتوانی یک دولت در برآورده ساختن نیازهای اساسی افراد آن جامعه نیز هست. اما در مورد طالبان و زنانه شدن فقر در افغانستان موضوعی که کاملا روشن و واضح است این است که طالبان  نه تنها قادر به مبارزه با مشکلات موجود و برآورده ساختن حقوق زنان و احترام به آن نیستند، بلکه در صدد خانه­نشین ساختن زنان و اعمال محرومیت و محدودیت بر آن‌هاست.

مشکلاتی که زنان و دختران در حالت عادی در جامعه­‌ای مانند افغانستان در خیابان با آن­ها مواجه می­شوند، فراوان هستند و در صورتی که فرد متکدی بوده و جای‌گاه اجتماعی وی متزلزل باشد، این خطرات و آسیب­ها افزایش می­یابند. خطراتی مانند بدرفتاری­ها، انواع خشونت­های کلامی و جنسی، اختطاف، قاچاق انسان و درگیری در بسیاری از جرایم.  البته این خطرات شامل پسران و مردان نیز می­گردد اما در مورد زنان و دختران مخصوصا در سنین پایین آن هم در خیابان­های پر از وحشت کابل، چندین برابر افزایش می­یابد.

تأثیر این خشونت­ها و درگیر شدن در جرایم چنان فراوان است که نمی­توان آن را نادیده گرفت. مشکلات روحی، روانی و جسمی فراوانی که زنان و دختران پس از تجاوز، خشونت­های فیزیکی، اختطاف و سایر مشکلات با آن مواجه می­شوند، مخصوصا در جوامع سنتی – مذهبی بسیار فراوان­اند و سراسر زندگی آنان را تحت تأثیر قرار می­دهد.

معمولا  زنانی که به عنوان متکدی در جامعه حضور پیدا می­کنند، به دلیل نوع نگاه جامعه و اطرافیان به پدیده تکدی­گری و متکدیان، احساس شرم‌ساری داشته و این امر باعث کاهش ارتباطات وی در سطح خانواده و جامعه می­گردد؛ این گوشه­گیری و انزوا، امید به زندگی و فرصت­های رشد را از افراد سلب می­کند. دخترانی که متکدی هستند و یا در این خانواده­ها زندگی می­کنند نیز معمولا فرصت­های دوستی و ازدواج را از دست می­دهند. از طرفی، این افراد به دلیل نداشتن رژیم غذایی مناسب و شرایط غیربهداشتی معمولا سلامت جسمی خود را نیز از دست می­دهند و بر همین اساس روز به روز بر ناتوانی این افراد افزوده می­گردد.

تکدی­گری زنان در افغانستان عمدتا نتیجه ضعف دولت، عوامل اجتماعی – اقتصادی در جامعه سنتی – مذهبی و مردسالار است که دست‌رسی زنان به آموزش، کسب مهارت و ادغام در بازار کار را محدود می­سازد. نبود مهارت و شغل باعث تقویت تکدی­گری می­شود . از طرفی، فقر و تکدی­گری فرصت دسترسی به این قابلیت­ها را از فرد می­گیرد. در حال حاضر حضور طالبان وقوانین­شان در مورد زنان، تغییر وضعیت اقتصادی کشور، افزایش قیمت­ها، کاهش معاش کارمندان، بیکاری همه و همه دست به دست هم می­دهند تا زنان که همواره از جایگاه اجتماعی-  اقتصادی خوبی برخوردار نبوده­اند مشکلات بیشتری را تجربه نمایند. با توجه به عوامل زمینه­ساز تکدی­گری به نظر می­رسد، ساده­ترین و کارآمدترین راه برای مبارزه با تکدی­گری ایجاد مهارت، شغل، توانمندسازی زنان، ایجاد نهادهای حمایتی مؤثر و حمایت از افراد و خانواده­های آسیب­دیده است. گرفتن فرصت­های رشد و اشتغال از زنان، بزرگ­ترین خشونت علیه آنان است که آنان را به برده جامعه مردسالار و سنتی – مذهبی تبدیل می­کند. فردی که به هر نوعی از خشونت متأثر شده است، نمی­تواند کارآیی لازم را در زندگی شخصی و اجتماعی خود داشته باشد.

همان طور که گفته شد، فقر زنان پیامدهای منفی بسیاری را در پی دارد که صرفا به تکدی­گری منحصر نمی­گردد. مشکلات مالی و به خصوص اقتصاد ضعیف زنان نرخ خشونت­های خانگی علیه زنان را افزایش می­دهد. این خشونت­ها می­تواند شامل خشونت­های جسمی، کلامی و یا هم عدم دست‌رسی زنان و روا داشته شدن تبعیض علیه آنان در استفاده از امکانات خانواده باشد. از طرفی، این روزها شاهد افزایش فروش دختران و ازدواج­ زودهنگام آنان هستیم. میزان این آسیب­ها به قدری فراوان است که نمی­توان آن را نادیده گرفت. از طرفی، تمامی این عوامل، آسیب­ها و زمینه­ها چنان به یکدیگر تنیده­اند که نمی­توان آن­ها را از یکدیگر جدا ساخت.

یکی دیگر از پیامدهای فقر زنان تن فروشی زنان است که هم زمان با افزایش فقر، افزایش می­یابد. در جامعه­ای که زنان از حق کار محروم باشند و از طرفی مهارت، تخصص و دانشی در کسب درآمد به شیوه درست و قانونی را نداشته باشند، مجبورا از راه­های غیرقانونی و خلاف هنجار و ارزش­های جامعه استفاده می­کنند. اگر بخواهیم به تمامی این آسیب­ها (تن فروشی، تکدی­گری، خشونت و… ) دقیق­تر بنگریم، می­بینیم که هر یک از این­ها خود زمینه­ساز آسیب­ها و بسیاری از جرایم دیگر هستند که در نهایت باعث کاهش سلامت جسمانی، روانی، بهداشتی زنان، خانواده و کل جامعه می­گردد.

خانه­نشین ساختن و محدود و محصور ساختن زنان علاوه بر محروم کردن آنان از حقوق بشری­شان، کل جامعه را در معرض خطر و آسیب قرار می­دهد. آسیب­هایی که تا نسل­های بعد ادامه خواهد داشت و غیرقابل جبران هستند. کسانی که در راس یک جامعه هستند بدون در نظر گرفتن شرایط و سنجیدن این آسیب­ها نمی توانند دست به وضع قوانین و صدور احکامی بزنند که کل جامعه را در معرض خطر قرار می­دهند.