رسانهی رخشانه
هدف از ایجاد میکانیزم تحقیقی مستقل سازمان ملل در قبال وضعیت حقوق بشر در افغانستان، پایانبخشیدن به مصونیت ناقضان حقوق بشر و پاسخگو ساختن آنهاست. از آنجا که این نهاد بر اساس قطعنامهی شورای حقوق بشر به وجود آمده است و در چارچوب سازوکارهای نظارتی این سازمان کار میکند، اسنادی که گردآوری میشود به لحاظ حقوقی بسیار معتبر تلقی میشود و منبع مهمی برای دادگاههای ملی و بینالمللی به شمار میروند.
فلسفه وجودی میکانیزمهای تحقیقی مستقل، تسریع در روند پاسخگوسازی و اقدامات فوریتر برای جلوگیری از تخطیهای فاحش حقوق بشر در سطح جهان است.
سایر میکانیزمهای موجود در چارچوب سازمان ملل از جمله شورای امنیت یا شدیدا ماهیت سیاسی دارند و در نتیجه همیشه با خطر وتوی اعضای ثابت شورای امنیت روبرو هستند یا فاقد بسترهای اجراییاند که در نهایت براساس آن بسترها بتوان افراد یا گروههایی را که حقوق بشر را نقض و سرکوب میکنند، محاکمه کرد و پاسخگو ساخت.
میکانیزمهای ویژه از این لحاظ، در چارچوب شورای حقوق بشر ایجاد میشوند تا اسناد و شواهد جرایم مهم حقوق بشری از قبیل «جنایت علیه بشریت» و «جنایت جنگی» را گردآوری کنند تا در صورت نیاز این اسناد در اختیار محاکم قرار گیرند.
به طور نمونه، سازمان ملل در توضیح پایهگذاری میکانیزم تحقیقی مستقل میانمار (Independent Investigative Mechanism for Myanmar) نوشته است:
این میکانیزم معلوماتی را که بدست میآورد نگهداری میکند، صحت آنها را بررسی میکند و سپس آنها را تجزیه و تحلیل میکند تا به منظور پیگرد افرادی که به نظر میرسد مسوولیت مهمی در ارتکاب جرایم بینالمللی دارند، استفاده شود. این میکانیزم، سپس شواهد و تحلیلهای خود را در اختیار دادگاههای ملی، منطقهای و بینالمللی و محکمههایی که در حال برگزاری است قرار میدهد؛ البته با رضایت افرادی که معلومات را در اختیار این نهاد قرار دادهاند و با اطمینان از این که نهادی که این معلومات را در اختیار میگیرد، از شهود محافظت میکند و تعهد میکند که هویت آنها را افشا نمیکند. [1]
بنابراین، کار میکانیزم مستقل تحقیقی شباهتی زیاد به کار بازپرسها و دادستانهایی دارد که برای اثبات یک جرم اقدام به پیداکردن شواهد، بررسی صحت و درستی آنها، تجزیه و تحلیل حقوقی و سپس ارایه آن به دادگاهها و محاکم میکند. هدف کار میکانیزم مستقل تحقیقی، توصیف وضعیت عمومی حقوق بشری در یک کشور خاص نیست، بلکه پیداکردن موارد نقض حقوق بشر، مستندسازی آنها با یافتن شواهد و اسناد محکمهپسند، سپس تطبیق آنها با قوانین موجود بینالمللی، دستهبندی کردن این اسناد و ارایه آن به دادگاههاست.
با این حال، متخصصان و کارشناسانی که در میکانیزم مستقل تحقیقی کار میکنند، از جایگاه و اعتبار دادستان یا بازپرس برخوردار نیستند؛ آنها نمیتوانند براساس شواهد و اسناد گردآوری شده، مستقیما در دادگاه اقامه دعوا کنند و در مقام دادستان خواهان پیگیری عاملان نقض حقوق بشر شوند. اما این اسناد به لحاظ اعتباری که دارد و حمایت نهادی سازمان ملل از آن، به شدت کار برگزاری دادگاه، محاکمه ناقضان و فیصله نهایی را آسان میکند.
چه کسی به عنوان مسوول میکانیزم تحقیقی مستقل انتخاب میشود؟
براساس آییننامه داخلی سازمان ملل، صلاحیت انتخاب مسوول میکانیزم تحقیقی مستقل در دست رییس شورای حقوق بشر سازمان ملل و کمیشنر عالی حقوق بشر این سازمان است. کمیشنر عالی حقوق بشر کنونی، ولکر ترک است و ریاست دورهای شورای حقوق بشر سازمان ملل را نیز تا پایان سال جاری میلادی، یورگ لاوبر، سفیر سویس در جینوا دارد.
همه افراد و کارشناسانی که به عنوان عضو میکانیزم تحقیقی مستقل انتخاب میشوند، افراد مستقلی هستند که کارمند سازمان ملل به شمار نمیروند و این سازمان به آنها معاش نمیدهد. اما دفتر کمیشنر عالی حقوق بشر برای آنها دبیرخانه، شرایط کار، حمایت سازمانی، امنیت، زمینه سفرها، و هماهنگیهای لازم برای گردآوری شواهد و اسناد را فراهم میکند. [2]
در نتیجه، سازمان ملل یک مجموعه افراد متخصص و کارشناس را از طریق فراخوان برای مدتی استخدام میکند تا به این سازمان در جلوگیری از نقض فاحش حقوق بشر در یک کشور خاص، یا موضوع خاص کمک کند. این افراد در نحوه کار، انتخاب سوژه و گردآوری شواهد، مستندسازی و دستهبندی آنها تابع هیچ دستورالعملی نیستند و براساس دانش حقوقی و تجربیات حرفهای خود عمل میکنند.
چه چیزهایی در قلمرو کار میکانیزم مستقل تحقیقی وجود دارد؟
براساس قطعنامهای که در شورای حقوق بشر سازمان ملل به تصویب رسید، کار میکانیزم گسترده است و دست کم موارد زیر را شامل میشود:
- گردآوری، نگهداری و تجزیه و تحلیل شواهد موارد نقض فاحش حقوق بشر. این موارد نقض قوانین بینالمللی حقوق بشر، نقض قوانین بشردوستانه بینالمللی و جرایم مهم دیگری که در افغانستان پیش و بعد از ۱۵ آگست ۲۰۲۱ مرتکب شده است را شامل میشود. در نتیجه، کارشناسان دایره وسیعی از تخطیهای حقوقبشری را بررسی میکنند که حتی جنایات مرتکبشده از سوی نیروهای بینالمللی و حکومت جمهوریت را نیز شامل میشود.
با این حال، یکی از محورهای اصلی تمرکز کاری این میکانیزم، گردآوری شواهد «آزار و اذیت جنسیتی gender persecution» است. در متن قطعنامه این مورد به صراحت بیان شده و در اولویت اول قرار داده شده است. اولویت قرارگرفتن آن به این معنی است که کارشناسان مستقل باید در قدم اول، به جستوجوی اسناد و شواهد مرتبط با «آزار و اذیت جنسیتی» بروند و ببینند که در شرایط کنونی این شواهد در حدی است که بگوییم در افغانستان «جنایت علیه بشریت» جریان دارد؛ اگر چنین باشد، باید این شواهد هرچه سریعتر گردآوری، نگهداری، دستهبندی، تجزیه و تحلیل شده سپس در اختیار دادگاهها از جمله دادگاه بینالمللی کیفری قرار داده شود.
موارد دیگری که در قلمرو کاری آنها قرار دارد، گردآوری شواهد دال بر ارتکاب جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت است، از جمله شکنجه سیستماتیک، اعدامهای فراقانونی، بازداشتهای خودسرانه، ناپدیدسازی اجباری، کوچ اجباری و…
- پیدا کردن و شناسایی افراد مجرم. بخش دیگر کار کارشناسان مستقل این است که مشخصا افرادی را پیدا کنند که مسوولیت اصلی در ارتکاب جرایم بشری دارند؛ از مرحله وضع قوانین و سیاستها گرفته تا مرحله اجرا و تطبیق آن. به طور مثال، کار کارشناس مستقل این نیست که بگوید در چه تاریخی پذیرش زنان و دختران در دانشگاهها ممنوع شد.
آنها باید پیدا کنند که چه کسانی دستور ممنوعیت آموزش دختران از صنف ۶ به بالا را صادر کرده است و سپس چه کسانی در اجرای این دستور کمک کرده است و مانع ورود دختران به نهادهای آموزشی شدهاند و در نهایت چه کسانی از این دستور دفاع کردهاند. علاوه بر آن، براساس قوانین بینالمللی حقوق بشر، این افراد کدام قوانین را زیر پا گذاشتهاند، آیا مرتکب جنایت علیه بشریت شدهاند و مجازات آنها براساس این قوانین چیست؟
- بررسی مسیرهای حقوقی برای محاکمه
مهم ترین بخش کار میکانیزم مستقل تحقیقی پیدا کردن مسیرهای قانونی محاکمه کسانی است که اقدام به ارتکاب شدیدترین جرایم از جمله جرم «جنایت علیه بشریت» میکنند. از این لحاظ، کارشناسان و متخصصان مستقل همه راههای موجود در قالب محاکم ملی و بینالمللی را برای محاکمه این افراد بررسی میکنند.
در خصوص افغانستان هم اکنون چندین پرونده در دادگاه دادگستری بینالمللی (ICJ) و دادگاه بینالمللی کیفری (ICC) در جریان است. از آن جا که هم دامنه جنایات علیه زنان در افغانستان گسترده است و هم شدت آن در تاریخ معاصر بیسابقه است، این جنایات در ذیل عناوین مختلف حقوقی از جمله «آزار و اذیت جنسیتی» که بر اساس، اساسنامه رم و کنوانسیون محو هرنوع تبعیض علیه زنان مصداق آزار و اذیت جنسی شمرده میشود.
حالا اسناد و شواهدی که میکانیزم مستقل تحقیقی گردآوری میکند میتواند روند قضایی در این پروندهها را به طور چشمگیری سرعت بخشد و به برگزاری زودتر دادگاهها کمک کند. با این حال، ممکن است این مسیرها کافی نباشد و راههای دیگر و حتی سریعتر برای محاکمه سران طالبان وجود داشته باشد. بخش مهمی از کار کارشناسان پیدا کردن همین مسیرها و سرعتبخشیدن به محاکمه و تحقق عدالت است.
مشارکت مردم در تحقیق میکانیزم مستقل
یکی از اهداف اصلی تاسیس میکانیزم مستقل پشتیبانی از قربانیان برای دسترسی به عدالت است. بخش مهم کار میکانیزم مستقل تماس با شهود و کسانی است که اسناد در اختیار دارند. هنوز از تصویب میکانیزم مدت زیادی نگذشته است. وقتی محققان مستقل برای تحقیق استخدام شدند، وظیفه آنهاست که قربانیان را پیدا کنند و با آنها تماس بگیرند.
از این لحاظ، تحقیقات آنها «قربانی محور» است و مشارکت مردم و حمایت از آن، ستون فقرات آن را تشکیل میدهد. از این لحاظ، چه کسانی که در داخل افغانستان اند و چه کسانی که در بیرون از افغانستان اند، میتوانند در پربارسازی این تحقیق کمک کنند.
این کمک میتواند در قالبهای مختلفی صورت گیرد. از بیان تجربیات شخصی گرفته، تا ارایه عکس، ویدیو، صدا و اسناد چاپی که مردم در اختیار دارند. محافظت از هویت شهود و تامین امنیت آنها بخشی از سازوکارهایی است که برای این میکانیزمها در نظر گرفته شده است.
[1]https://iimm.un.org/en/faq#:~:text=The%20Mechanism%20preserves%2C%20cross%2Dchecks,respect%20any%20promises%20of%20confidentiality
