رها آزاد
زنان صاحب کسبوکارهای کوچک در بدخشان میگویند، محدودیتهای اجتماعی طالبان علیه زنان، کارشکنی در صدور جواز و کاهش مشتری، فعالیتهای آنها را با رکود مواجه کرده است.
وضعیتی که بسیاری از کاروبارهای زنانه، از رستورانتها و کتابخانهها گرفته تا کارگاههای خیاطی را تحت تاثیر قرار داده است.
ناهید* یک سال و چهار ماه پیش رستورانت کوچک خود را در نقطهای از شهر فیضآباد بدخشان راهاندازی کرد. او میگوید، برای گرفتن جواز با مشکلات زیادی روبهرو شده است. «برایم اول جواز ندادند، گفتند فعلا به زنها جواز نمیتیم، تا اینکه بعد از دو سه ماه دویدن، یکی از شناختههایمان که در ریاست صنعت و تجارت شناخت داشت، واسطه شد و بعد جواز یکساله برایمان دادند.»
او میگوید، چهار ماه است که نتوانسته کرایه ساختمان رستورانت خود را پرداخت کند. «حدود ۶۰ هزار افغانی میشود، چون مشتری درست نداریم.»
ناهید ۳۲ ساله این رستورانت را ویژه زنان ایجاد کرده بود. در کنار خودش، سه دختر جوان دیگر سرگرم کار هستند که هر سه از مکتب و دانشگاه باز ماندهاند. «رستورانت زنانه است، ولی چون زنان به هر دلیل و محدودیتی کمتر به بیرون و رستورانت میآیند، کار ما هم کمرونق شده است، به خاطر اینکه شرایط خراب است خودشان هم میترسند که بیرون بیایند.»
ناهید این رستورانت را با هزینه شخصی و از پول فروش طلاهای عروسیاش، به مبلغ چهارصد هزار افغانی، ایجاد کرده است.
او میگوید، در چند مورد اتفاق افتاده است که ماموران امر به معروف طالبان سرزده وارد رستورانت شده و خانوادهها را توهین و تحقیر کرده است. «قبلا به فامیلیها هم اجازه میدادیم. مثلا نامزدها یا خانمها با شوهر و اولادهایشان میآمدند، اما دو سه بار محتسبین امر به معروف آمدند و با برخورد بسیار تند گفتند اگر یکبار دیگر ببینیم یا خبر برسد که زن و مرد اینجا مختلط هستند، رستورانت را مهر و لاک میکنیم. به همین خاطر حالی فقط خانمها هستند.»
ناهید که مادر چهار فرزند است میگوید، از این راه در کنار شوهرش هزینهی زندگی خود را تامین میکند.
او گفته برای رهایی از ورشکستگی کامل، تصمیم گرفته رستورانت را به مردان اختصاص دهد.
طالبان محدودیتهای اجتماعی زیادی علیه زنان وضع کردهاند. از جمله تفکیک جنسیتی در فضاهای عمومی مثل پارکهای تفریحی، رستورانتها و بانک.
ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان قبلا در گزارشی گفته است که طالبان حتا تفکیک جنسیتی را در شفاخانهها و مراکز صحی اعمال میکند.
هرچند آماری دقیق و مشخص از زنانی که در بدخشان تجارتهای کوچک دارند، در دست نیست. اما طلوعنیوز به نقل از ریاست صنعت و تجارت طالبان در بدخشان گزارش داده است که بیش از یک هزار زن در ۱۵ ولسوالی این ولایت در بخشهای مختلف بازرگانی مصروف فعالیت هستند؛ این زنان بیشتر در بخشهای خیاطی، گلدوزی، قالینبافی، مهرهبافی، صنایع دستی، بافندگی، شیرینیپزی، تولید لبنیات، مرغداری، زنبورداری، کشاورزی و فروش محصولات محلی فعالیت میکنند.
برخی زنان نیز به ایجاد رستورانتها و کارگاههای کوچک خانگی اقدام کردهاند.
به تازگی گروه بینالمللی بحران در گزارشی گفته است، بسیاری از زنان در افغانستان به راهاندازی کسبوکارهای کوچک رو آوردهاند.
در گزارش گروه بینالمللی بحران آمده است که بسیاری از زنان در افغانستان پس از ممنوعیت کار در ادارات دولتی، نهادهای بینالمللی و داخلی، در کسبوکارهای خانگی، صنایع دستی و تولید مواد غذایی فعالیت میکنند.
اما گروه بینالمللی بحران در گزارش خود تاکید کرده که محدودیتهای طالبان بر رفتوآمد زنان، لزوم داشتن محرم شرعی هنگام رفتن به بازار و نمایشگاهها و فضاهای عمومی، مانع گسترش این کسبوکارها شده است.
همچنین، برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) در گزارشی که به تاریخ ۱۴ اپریل سال گذشته میلادی منتشر کرده، گفته است که زنان متشبث در افغانستان با وجود محدودیتهای گسترده، هنوز تلاش میکنند کاروبارهای کوچک خود را حفظ کنند، اما محدودیت بر کار و رفتوآمد زنان، همراه با بحران اقتصادی، فعالیتهای تجارتی آنان را با مشکلات جدی روبهرو کرده است.
مهریه* ۲۵ ساله، مسوول یک کتابخانه کوچک در بدخشان است. به دلیل نگرانی امنیتی محل دقیق کار در این گزارش نیامده است.
مهریه که نزدیک به یک سال شده این کتابخانه را ایجاد کرده، گفته است: «کتابهای رمان و داستانهایی که قبلا داشتیم، امارت ممنوع و جمعآوری کرد. مثلن کتابهایی که درباره حقوق زنها بود، رمانهایی که درباره زنان یا حقوق بشر بود. حالا اکثر کتابهای ما داستانهای کودکان و کتابهای اسلامی است، ولی کتابهایی که مشتریها، مخصوصاً زنان تقاضا دارند، متأسفانه ممنوع شده و ما نداریم.»
روند جمعآوری و سانسور کتابها در افغانستان پس از بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱ آغاز شد. در این مدت هزاران جلد کتاب از کتابفروشیها، کتابخانهها و نهادهای آموزشی جمعآوری شده و فروش شماری از آنها ممنوع اعلام شده است.
بهویژه آثاری که بهدست زنان نوشته شدهاند یا به موضوعاتی چون حقوق بشر، حقوق زنان، آزادیهای فردی و نظامهای سیاسی معاصر میپردازند.
او میگوید: «اگر زنان با محدودیت روبهرو هستند و کتابهایی که تقاضای مشتریها مخصوصاً زنها است جمعآوری و ممنوع میشود، پس ما اینجا چیکار کنیم؟ بهتر نیست ببندیم و برویم؟»
او ماهانه هشت هزار افغانی کرایه دکانش را میپردازد، کرایهای که به گفته خودش گاهی با تأخیر و به سختی فراهم میشود.
این زن کتابفروش میگوید، فروش آنقدر پایین است که گاهی حتا نمیتوانند کرایه رفتوآمد دو تن از کارکنان کتابخانه را بپردازند.
مهریه پیش از بستهشدن دانشگاهها بهروی دختران دانشجوی سال سوم دانشگاه بدخشان بود.
او که عضو یک خانواده هفتنفری است، میگوید این کتابخانه را با کمک پدرش که آموزگار است راهاندازی کرده است. «آرزو داشتم با ایجاد این کتابخانه زمینه مطالعه بیشتر برای زنان فراهم شود. میخواستم از طریق فروش کتابها حداقل تا اندازهای از خانوادهام حمایت مالی کنم، اما حالا بسیار ناامید هستم. نهتنها کتابهای خوب نداریم بلکه مشتریها هم کم شدهاند. هر روز میآیند و میپرسند اینی کتابها ره دارید؟ و من میگویم نه نداریم.»
یا کسبوکار قدریه *۳۹ ساله و مادر هفت فرزند که با سختی و کارشکنی ادارههای طالبان موفق به راه اندازی آن شده است.
او گفته است، پس از رفتوآمدهای پیهم و سرگردانیهای زیاد سرانجام موفق شده جواز کارگاه خیاطیاش را از ریاست صنعت و تجارت دریافت کند. «بسیار به مشکل جواز گرفتم. هر روز امروز و فردا میکردن، تا اینکه بعد از یکونیم ماه رفتوآمد و سرگردانی، بلاخره جواز گرفتم.»
قدریه میگوید برای مردها در کمتر از یکهفته جواز میدهند. «چون زن هستیم اینگونه رفتار میکنند.»
قدریه سه ماه پیش کارگاه خیاطی خودش را در شهر فیضآباد راه انداخت. او میگوید، برای گرفتن جواز ۲۰ هزار افغانی به دولت طالبان پرداخت کرده و این جواز باید هر سال تمدید شود.
به گفته او، در حال حاضر بیش از ۲۰ دختر جوان در این کارگاه در دو شیفت کاری پیش از ظهر و بعد از ظهر آموزش خیاطی میبینند.
ساره، ۲۴ ساله و دانشجوی رشته حقوق و علوم سیاسی در یک دانشگاه آنلاین، میگوید که خانوادهها به دلیل ترس از طالبان، تلاش میکنند زنان کمتر به بیرون از خانه بروند. «راستش برادرهایم هم خوش ندارند. میگویند، شرایط خراب است هرچه میخواهی در همین خانه باش و رستورانت و جاهای دیگر نرو.»
شکریه * ۲۳ ساله و باشنده ناحیه پنجم شهر فیضآباد، به گفته خودش تجربهای «تحقیرآمیز» داشته است.
او میگوید سال گذشته در ماه سرطان، محتسبین امر به معروف طالبان او و نامزدش را هنگام غذا خوردن در یکی از رستورانتهای شهرنو بازداشت کرده و به حوزه انتقال دادند. «سر نان بودیم که داخل رستورانت شدند. دو نفر بودند و سر و صدا کردند که چرا اینجا زن و مرد یکجا هستند. صاحب رستورانت گفت همه فامیلی هستند و با زن و فرزندهایشان آمدهاند، اما حرفش را گوش نکردن چون ما تنها میزی بودیم که طفل همراه ما نبود حتا نماندند که غذا بخوریم و با بسیار بدرفتاری و عصبانیت گفتند باید برویم حوزه.»
او میافزاید که با وجود مقاومت و توضیح نامزدش، آنان به حوزه منتقل شدند و تنها پس از نشاندادن عکسهای نامزادی و آمدن پدرانشان اجازه یافتند به خانه برگردند.
شکریه میگوید نزدیک به دو ساعت در حوزه نگهداری شدند و آن رویداد یکی از تلخترین خاطرات زندگیاش بوده است. «بعد از او دیگر هیچوقت با نامزدم برای غذا خوردن هیچ رستورانتی نرفتیم.»
احمد کمال* استاد دانشگاه در بدخشان، به این نظر است که در ولایتهای دوردست مانند بدخشان بسیاری از زنان پس از تحولات سیاسی اخیر تلاش کردند از طریق رستورانتهای زنانه، خیاطی، کتابفروشی و کارهای کوچک خانگی بخشی از هزینههای زندگی خانواده را تامین کنند، اما محدودیتهای اجتماعی طالبان، مانع بزرگی بر سر تلاشهای آنها است.
سامعه سادات، از فعالان بخش اقتصادی زنان نیز به این نظر است: «وقتی یک زن برای رفتن به رستورانت، کتابخانه یا محل کار احساس امنیت و آزادی نکند، طبیعی است که بازارهای وابسته به زنان نیز سقوط میکند. ادامه این وضعیت در درازمدت باعث بسته شدن کاروبارهای کوچک زنانه و افزایش بیکاری میان زنان خواهد شد.»
در کنار کارشکنی و محدودیتهای طالبان، گروه بینالمللی بحران در گزارش تازهاش گفته است، نبود دسترسی به سرمایه، ضعف نظام بانکی، محدودیت آموزشهای حرفهای و کاهش کمکهای بینالمللی، مانع رشد مشاغل و کسبوکارهای زنان در افغانستان شده است.
یادداشت: نامهای با نشان* به دلیل مصوونیت آنها مستعار آمده است.
