تمنا تابان
شمسیه* تاکنون به چند زن از همسایههای خود گفته اگر کسی دنبال ازدواج است، خانهی او را آدرس بدهند. دختران شمسیه فقط ۱۱ ساله و ۱۳ ساله هستند. پاسخش به این که چرا این تصمیم را گرفته تلخ است: «حد اقل از گرسنگی خو نجات پیدا میکنند.»
شمسیه ۳۵ ساله، مادر پنج فرزند و ساکن یک روستا در مرکز بامیان است. او میگوید: «اگر کسی بیاید هر دو دختر خوده به شوهر میدم، ازی که از گرسنگی در خانه ما بمیره…شوهر کنه بهتر است.»
حتا پیش از طالبان، نام بامیان با فقر، گرسنگی و بیکاری گره خورده بود. از نظرم مردم، این وضعیت حالا بدتر شده است.
برونو لمارکی، معاون جدید نماینده ویژه سرمنشی سازمان ملل متحد در افغانستان، به تاریخ ۲۴ سرطان ۱۴۰۵ در سفرش به ولایت بامیان گفته است که مردم این ولایت به دلیل خشکسالی و پیامدهای تغییرات اقلیمی با مشکلات جدی روبهرو هستند.
وقتی با این خانواده از نزدیک صحبت کردم، فقر در جزئیات خانه و زندگیشان دیده میشد: دیوارهای کاهگلی و لباسهای کهنه کودکان. آخرین وعده غذاییشان نان خشک بود. شمسیه گفت حتی همین نان هم آنقدر نبود که کودکان را سیر کند.
زیبا* و سمیه* بزرگترین فرزندان خانواده هستند. سمیه در پی محدودیت طالبان از آموزش محروم شده و زیبا امسال صنف ششم را تمام میکند. مادرش گفت، به هردو دخترش در مورد تصمیمی که برای آنها گرفته حرفی نزده است. «از وقتی که طالبان روی کار آمده، سال به سال وضعیت ما بد و بدتر شده. گرچه دوران جمهوریت هم وضعیت ما خوب نبود، ولی حداقل نانی برای خوردن داشتیم، اما حالی خیلی از شبها حتی نان خشک هم برای خوردن نداریم.»
در بحران گرسنگی در افغانستان، زنان و کودکان از آسیبدیدهترین افراد هستند.
شوهر شمسیه کارگر روز مزد است. «خدا شاهده که پدر اولادا خیلی وقتا در هفته یک روز هم کار پیدا نتانسته، تا حالی هم که ما به زور قرض زنده هستیم.»
سرنوشت شمسیه و دخترانش مشت نمونه خروار است. فقر و گرسنگی در افغانستان، بویژه در بامیان نگرانکننده شده است.
ماه بانو نظری* از فعالان اجتماعی در بامیان میگوید: «فقر و ناداری بسیاری از خانوادهها را مجبور کرده تا کودکانشان را مجبور به ازدواجهای زیر سن نمایند.»
مومنه* ۴۲ ساله مادر ۵ کودک قد و نیم قد نیز تصمیم گرفته برای نجات از گرسنگی دختر ۱۵ سالهاش را به شوهر دهد.
شوهر خودش چهار سال پیش، بر اثر بیماری درگذشته است. «دختر بزرگم که فقط ۱۵ سال داره حالا قبول کرده که اگر آدم خوبتری پیدا شود، در این سن عروسی کنه تا با طویانهاش برای خواهر و برادرایش مواد خوراکی تهیه کنیم.»
رویا ۱۵ ساله با این که آرزو داشت پزشک شود، به مادرش گفته اگر با ازدواج او برادران و خواهرانش از گرسنگی نجات پیدا میکنند، او حاضر است فداکاری کند.
داستان دختر ۱۴ ساله تازهگل* نیز با فقر گره خورده است. مادر ۳۸ سالهای که میگوید، دخترش را به شوهر داده تا قرضهای شوهرش را بدهد. مراسم نامزدی دختر تازهگل دو هفته قبل انجام شده است. «آخرین بار، او برای شوهرم گفت که باید حتما ظرف یک هفته قرض مرا بدهید و اگر نمیتوانید قرضم را ادا نمایید، دختر خود را به پسرم بدهید، هم قرض شما ادا میشه و هم من مقدار پولی برای شما میدهم.»
شوهر تازهگل در معدن زغال سنگ کار می کند. او به سختی میتواند نان روی سفره خانواده پرجمعیت خود بگذارد.
تازهگل میگوید، دخترش کاملا مجبور به قبول این ازدواج شد. «دخترم خیلی خورد است. خدا شاهده اگر خیلی مجبور نبودیم هرگز این کار ره قبول نمیکردیم ولی چی کنیم که چارهای نداشتیم.»
با ثریا* هم حرف زدم. گفت، حتا از ازدواج میترسد. ثریا دوست داشت بیشتر در مورد آرزوی خودش حرف بزند. گفت میخواست در دانشگاه در رشته کمپیوتر ساینس تحصیل کند.
واقعیت اما این است که ثریا به زودی باید به خانه شوهر ۲۵ سالهاش برود. به گفتهی مادر ثریا واقعیت دردناکتر گستردگی چنین مجبوریتهایی است. «با این ناداری و بیکاری که بعد از آمدن طالب دامن مردم را گرفته شاید خیلی از خانوادهها دختران خردسالشان را قربانی کرده باشند.»
ازدواج کودکان در افغانستان تنها به خاطر فقر نیست. محدودیتها و قوانین طالبان نیز به این پدیده بیشتر دامن زده است.
مرکز حقوق بشر افغانستان گفته است، دختران محروم از آموزش، قربانی ازدواجهای اجباری و زیرسن میشوند.
در همین حال، طالبان از طریق وضع قوانین خود نیز به ازدواج کودکان مشروعیتبخشیده است. هبتالله آخندزاده، رهبر گروه طالبان به تاریخ ۲۴ ثور امسال با توشیح اصولنامهی «تفریق زوجین»، قانون کودک همسری را تصویب کرد. اصولنامه تفریق زوجین یا جدایی زوجها شامل یک مقدمه، دو باب، ۳۱ ماده و ۱۲ فصل است. در این اصولنامه، ازدواج کودکان، فسخ نکاح و احکام مربوط به حضانت مورد بررسی قرار گرفته است.
کمیته حقوق کودک سازمان ملل متحد در واکنش به توشیح این سند گفته است، این سند «ازدواج کودکان را مشروعیت بخشیده و سکوت دختران را بهعنوان رضایت به ازدواج تلقی میکند.»
*یادداشت: نامها در این گزارش مستعار آمده است.
