آزاده تران
روی دیوار محوطه‌ی تلویزیون «آریانا» در کارته سه کابل، با خط بزرگ نوشته شده است: «خواهرم؛ ما خون خود را برای حجاب تو به امانت گذاشتیم.» این پیام را وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان روی دیوار یکی از مشهورترین رسانه‌های تصویری افغانستان نوشته است. در دوران جمهوریت، تلویزیون آریانا نماد آزادی بیان در افغانستان بود و بسیاری از کارمندان زن آن با پوشش اختیاری در آن‌جا کار می‌کردند.
پیام‌های دیواری طالبان درباره حجاب زنان در خیابان‌های کابل گسترده است. اما زنان نگران‌اند که این دیوارنوشته‌ها خشونت علیه زنان را عادی‌سازی می‌کند.
بر دروازه ورودی شفاخانه ملالی، جایی که تمام خدماتش برای زنان و کودکان است و بیشتر کارمندانش زنان هستند، نوشته شده است: «خواهرم، لطفاً حجاب را رعایت کنید.»
اما بر دیوار وزارت امر به معروف و نهی از منکر، به دو زبان فارسی و پشتو نوشته شده: «بی‌حجابی؛ نشانه‌ی جاهلیت و دروازه فتنه‌ها است.»
این ساختمان در دوران حکومت جهموریت افغانستان متعلق به وزارت امور زنان بود. نهادی که برای حقوق زنان و برابری جنسیتی کار می‌کرد.
در سنبله‌ی ۱۴۰۰، طالبان وزارت امور زنان را منحل کردند و ساختمانش را به وزارت امر به معروف و نهی از منکر سپردند. از آدرس این نهاد طالبان، تا امروز بیش از صد فرمان محدودکننده علیه زنان صادر شده است.
بر دیوارهای حوزه ششم امنیتی و یک مرکز آموزشی پولیس، برچسب‌هایی با تصویر زنان در مورد حجاب کامل نصب شده است. در آن‌ها گفته شده است: «خواهر مسلمانم؛ حجاب فخر پدر و مادر، مایه‌ی عزت برادر و خواهر، خزانه‌ی گران‌بها به شوهر، بهترین الگو به فرزندان خویش است.»، «حجاب؛ فرمان الهی و عزت زن مسلمان است.»، «خواهر مسلمانم؛ حجاب نشانه‌ی پاک‌دامنی، حیا و عزت تو است.»
این تبلیغات دیواری چهره‌ی کابل را تغییر داده است. در گذشته، شعارهایی مثل منع خشونت علیه زنان ، برابری جنسیتی، تاکید بر حق آموزش زنان و دختران، صلح و حقوق‌بشر عمدتا بر دیوارها به چشم می‌خورد.
زنانی که رسانه‌ی رخشانه با آنان صحبت کرده است می‌گویند، نگران این هستند که چنین تبلیغاتی به خشونت بیشتر علیه زنان دامن بزند.
این در حالی است که ۱۰ ماه پیش، یوناما و سازمان ملل گفتند که طی کمتر از دو سال، خشونت علیه زنان و دختران در افغانستان ۴۰ درصد افزايش يافته است.
سلیمه* ۲۸ ساله و باشنده‌ی ناحیه ششم کابل است. وقتی طالبان به قدرت رسیدند، او دانشجوی سال دوم رشته بیولوژی در دانشگاه کابل بود. «این تبلیغات در همه‌جای شهر تقریباً نصب شده بود.»
سلیمه می‌گوید، نظر برادرش که از او بزرگ‌تر است و کارمند یک نهاد دولتی طالبان، در مورد حجاب کاملا تغییر کرده و بارها این را از برادرش شنیده است: «دیگه زمان حق انتخاب لباس و آزادی گذشته. هرچه طالبا و مردان بگن (بگویند)، همو را باید رعایت کنیم. این‌قدر این هشدار در خانه و پوهنتون سرم بد می‌خورد که گاهی با خانواده‌ام تا مرز دعوا و لت‌وکوب از سوی آن‌ها پیش می‌رفتم.»
سلیمه در پایان سال سوم دانشگاهش بود که طالبان درهای دانشگاه را تا «امر ثانی» به روی دختران بستند. او دو سال قبل به خواست خانواده‌اش ازدواج کرد. همسرش نیز در یکی از اداره‌های طالبان کار می‌کند. «همسرم در اول ذهنیتش خوب بود و به مرور فکرش طالبانی و افراطی گشته. حالا مرا بدون دست‌کش و حجاب بیرون نمی‌ماند. گاهی که در مقابلش ایستادگی می‌کنم با مشت و لگد سرم وار می‌کند (می‌زند). یعنی ذهن این‌ها با تعلیم‌های افراطی نیروهای امر به معروف کاملاً شسته شده، نمی‌شه در مقابلش ایستاد.»
به گفته‌ی سلیمه، در اداره‌های طالبان هر روز یک ساعت برای کارمندان از سوی یک عالم دین وابسته به وزارت امر به معروف و نهی از منکر آموزش‌های دینی و شرعی ارائه می‌شود.
همسرش خطاب به سلیمه می‌گوید: «حجاب زینت زن است. باید تو و خواهرانم آن را رعایت کنید، در غیر آن من و تمام خانواده‌ام به خاطر بی‌حجابی در آن دنیا وارد جهنم می‌شویم.»
برای سلیمه، دیدن این دیوار نوشته‌ها آسان نیست. «وقتی همی نوشته و شعارها را می‌خوانم به شدت اعصابم خراب میشه و واقعیتش ناامید می‌شوم.»
مهشید می‌گوید، با دیدن نوشته‌های دیوار: «انگار قاتل آرزوهایم را می‌بینم.»
مهشید* ۱۸ ساله، دانش‌آموز صنف هفتم بود که مکتب‌ها به روی دختران بسته شد. او می‌گوید، حالا به دلیل فشار طالبان بر سر حجاب و زندانی ساختن دختران به بهانه «بدحجابی»، از سوی خانواده‌اش اجازه ندارد برای درس یا کاری بیرون از خانه برود. «پدرم بسیار خوش است که حالا بسیاری دختران و زنان نقاب‌ها و حجاب سیاه می‌پوشند. برای مه و خواهرانم می‌گه که باید حجاب مورد تأیید طالبان را مراعات کنیم، چون طالبان از دستورات دین اسلام پیروی می‌کنند و ما را به رستگاری هدایت می‌کنند. برادرم که آدم باسواد و دانشگاهی است هم از ترس این‌که طالبان ما را زندانی نکنند، اجازه نمی‌دهد بدون حجاب دراز سیاه و یا تنهایی بیرون برویم.»
فاطمه*، ۴۷ ساله مادر مهشید می‌گوید: «هر جا تبلیغات نوشته و بچه مه هم می‌گه که مواظب دخترا باشم که تنها بیرون نروند. حیران می‌مانم که ای چه بلا است که روی دخترای مظلوم نازل شده.»
محمد* ۵۴ ساله و یک دکاندار در کابل که پدر سه دختر ۲۴، ۱۶ و ۶ ساله است می‌گوید: «از ترس، مردان هم مجبور شده زنان و دختران‌شان را در خانه قید کنند و زیاد بیرون رفتن نگذارند.»
یا احمد ولی* ۳۲ ساله که باشنده‌ی ناحیه ششم کابل و کارمند یک دانشگاه خصوصی در کابل است، می‌گوید: «وقتی‌که این همه تبلیغات برای حجاب و زنان انجام شود، قطعا اگر نخواهیم بازهم به صورت غیر مستقیم تاثیر خود را دارد. مثلا، هر روز ما در پوهنتون یک ساعت درس امر به معروف و نهی از منکر داریم. چهار سال است که هر روز به ما گفته میشه که متوجه حجاب خانم‌های خانواده‌مان باشیم.»
در ۱۷ ثور ۱۴۰۱، هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، فرمان حجاب را صادر کرد. براساس آن، زنان باید در اماکن عمومی تمام صورت‌شان را به جز چشم‌ها بپوشانند. در این فرمان برقع و چادری بهترین نوع حجاب شمرده شده و به زنان گفته شده اگر کار مهمی ندارند؛ بهتر است در خانه بمانند.
همزمان برای سرپیچی از این فرمان مجازات تعریف شده است. سرپرست که از نظر طالبان یک مرد است مثل پدر، برادر یا شوهر نخست هشدار می‌گیرد، در صورت تکرار، تا سه روز زندانی می‌شود و در صورت تکرار مجدد به محکمه معرفی می‌شود. کارمندان زن دولت که فرمان را رعایت نکنند اخراج می‌شوند و کارمندان مردی که زنان خانواده‌شان تخلف کنند، از کار تعلیق می‌شوند.
شهزاد*، ۳۶ ساله و دانش‌آموخته‌ی روان‌شناسی در کابل، این دیوارنویسی‌ها را بخشی از جنگ روانی طالبان می‌داند: «طالبان با استفاده از دیوارنویسی و تبلیغات خیابانی، عملاً به جنگ روانی علیه شهروندان افغانستان، به ویژه زنان، ادامه می‌دهند. تأکید بر حجاب بر مبنای قرائت خاص طالبان، فراتر از یک دستور مذهبی، به ابزاری برای اعمال کنترل اجتماعی و محدودسازی آزادی‌ها و حضور زنان در جامعه تبدیل شده است.»
او می‌گوید مردم افغانستان همه مسلمان‌اند و زنان بر اساس باور و انتخاب شخصی خود حجاب اسلامی را رعایت می‌کنند. «مواجهه‌ی مداوم با تبلیغات و دیوارنویسی و محدودیت‌های تحمیلی در فضای عمومی، احساس ناامنی و ترس را در میان زنان تشدید می‌کند.»
کریمه اعظم، از فعالان حقوق زن، می‌گوید مسئله از چند پیام تبلیغاتی بزرگ‌تر است. «این نوشته‌ها را باید در بستر بزرگ‌تر سیاست‌های محدودکننده علیه زنان بررسی کرد، زیرا اثر واقعی آن‌ها زمانی آشکار می‌شود که یک پیام ساده روی دیوار، با مجموعه‌ای از محدودیت‌های قانونی، اجتماعی و فرهنگی همراه می‌شود. و همچنان، این نوع تبلیغات رفته‌رفته روی مردان و پسرهای نوجوان خانه تأثیر می‌کند و به زنان خود چنین قیوداتی را تطبیق می‌کنند و وحشت، نابرابری و فضای خشونت را نیز در خانواده‌ها زیاد می‌کند.»
حمیرا رضایی، فعال حقوق زن و حقوق‌بشر، می‌گوید: «وقتی پشت یک شعار امکان بازخواست، بازداشت و مجازات وجود دارد، آن شعار دیگر صرفاً توصیه‌ی دینی نیست، بلکه به ابزار کنترل اجتماعی تبدیل می‌شود و فضای ترس و خودسانسوری را حتا به داخل خانواده‌ها منتقل می‌کند. این فشارها برای زنان اقلیت‌های قومی و مذهبی، از جمله زنان هزاره و شیعه، می‌تواند چندلایه باشد، زیرا محدودیت‌های جنسیتی بر تبعیض‌ها و آسیب‌پذیری‌های موجود قومی و مذهبی افزوده می‌شود.»
شبكه پژوهشى و دادخواهى زنان و كودكان (WCRAN) در ماه سرطان سال گذشته خورشیدی در گزارشی از یافته‌های یک پژوهش خود گفت، ۷۷.۸ درصد خشونت‌های جنسیتی علیه زنان در افغانستان ناشی از فرمان‌های گروه طالبان است.
زهرا * ۲۳ ساله و باشنده‌ی کابل، می‌گوید وقتی با شعارهای حجاب طالبان روبه‌رو می‌شود، احساس تنفر و بیچارگی به او دست می‌دهد. «طالبان در دیوارها نوشته است که حجاب، زنان را از فتنه‌ها نگه می‌دارد. اما زنان و دختران افغانستان حجاب را رعایت می‌کنند و خود طالبان با حجاب کامل، زنان و دختران را از روی سرک‌ها می‌برند و زندانی می‌کنند و آبروی ما را خدشه‌دار می‌کنند.»
عکس: رسانه‌ی رخشانه
این شعارهای روی دیوار، تبلیغ یک چارچوب سختگیرانه‌ی قانونی است که طالبان از ۲۰۲۱ بدین‌سو ساخته‌اند.
در ماه اسد سال ۱۴٠۳ «قانون امر به معروف و نهی از منکر» رسمی شد. سندی ۱۱۴ صفحه‌ای با ۳۵ ماده. بند هشتم ماده ۱۳ آن پوشش کامل بدن و صورت زن در ملأ عام را الزامی می‌کند و صدای زن را «عورت» خوانده است.
نگرانی بزرگ‌تر در این قانون، باز بودن دست محتسبان طالبان است. در این قانون تصریح شده است که محتسب می‌تواند زن یا دختری را که چهره‌ی خود را نپوشانده، متوقف سازد و تعزیر کند.
تعزیر در فرهنگ لغات دهخدا به معنای نکوهش کردن؛ ملامت و سرزنش کردن، ادب کردن و چوب زدن آمده است. معنای غالب شرعی تعزیر نیز به همین معنا کاربرد دارد.
در ماه‌های اخیر، طالبان به صورت گسترده زنان را به اتهام «بی‌حجابی» در چندین ولایت از خیابان‌ها بازداشت کردند. وضعیتی که کماکان هم ادامه دارد. از جمله در ولایت هرات.
در پی بازداشت ده‌ها زن و دختر جوان در شهر هرات، بخش آسیایی سازمان عفو بین‌الملل گفته که این بازداشت‌‌ها یادآور ادامه‌ی سرکوب حقوق زنان و دختران در افغانستان است و بازداشت زنان و دختران جوان در هرات به اتهام رعایت نکردن حجاب، نگران کننده است.
بخش زنان سازمان ملل متحد می‌گوید طالبان از ۲۰۲۱ تا امروز بیش از ۱۰۰ فرمان محدودکننده علیه زنان صادر کرده‌اند.
ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان، محدودیت‌های طالبان را «آپارتاید جنسیتی» خوانده است.
طالبان می‌گویند حقوق زنان را مطابق تفسیر خودشان از شریعت و فرهنگ افغانستان رعایت می‌کنند و این احکام و انتقادها را دخالت در امور داخلی می‌دانند.
در کارته سه، دیوار تلویزیون آریانا هنوز همان جمله را بر روی خود دارد. زنانی که هر روز از برابرش خوانده یا ناخوانده می‌گذرند، اما تاثیرش را به گفته‌ی خودشان، تا داخل خانه‌های‌شان حس می‌کنند.
یادداشت: نام‌های با این نشان * مستعارند و برخی جزئیات برای حفاظت از هویت آنان تغییر کرده یا حذف شده است.
