زحل آزاد
برای عذرا، زنی ۳۴ ساله که از همسر فلج و چهار فرزند خردسالش مراقبت میکند، دستور تخلیهی خانه در شهرک امیدسبز فقط به معنای ازدستدادن یک آپارتمان نیست؛ به معنای روبهروشدن با آیندهای است که در آن نمیداند خانوادهاش را به کجا ببرد.
اگر مجبور شود خانه را ترک کند، با چهار کودک خردسال و همسری که توان راهرفتن ندارد، کجا برود؟ چه کسی به یک مادر دستخالی و خانوادهی بیپناهش سرپناه خواهد داد؟
عذرا هر روز با این پرسشها از خواب بیدار میشود و شبها با همان نگرانی به خواب میرود؛ اگر اصلاً بتواند بخوابد. آیندهای که پیش روی او قرار دارد، بیش از هر چیز با ترس از بیخانمانی و فشارهای طالبان گره خورده است.
او و خانوادهاش در یکی از آپارتمانهای شهرک امید سبز در غرب کابل زندگی میکنند. عذرا در بدل نگهبانی از ساختمان، بدون پرداخت کرایه در آنجا سکونت دارد؛ توافقی که برای خانوادهای با وضعیت اقتصادی دشوار، تنها راه برخورداری از یک سرپناه بوده است. اما اکنون همین سرپناه نیز با دستورهای طالبان برای تخلیه یا پرداخت کرایه در معرض ازدسترفتن قرار گرفته است.
عذرا میگوید: «شبها خواب نمیروم. روزها هم چشمم به دروازه مانده که چه وقت پولیس میآید و از اینجا بیرونم میاندازد. به خدا از فکر زیاد بیخی دیوانه شدم.»
شهرک امید سبز در غرب کابل، در محدودهی نواحی ششم و سیزدهم شهر، در منطقه دارالامان و دامنه کوه قوریغ موقعیت دارد. بر اساس آمارهای محلی، حدود ۱۱ هزار و ۵۰۰ خانواده در این شهرک زندگی میکنند. این مجموعه حدود دو هزار و ۱۰۰ ساختمان مسکونی و تجاری دارد و در کنار خانهها و آپارتمانها، مسجد، مکتب، مراکز درمانی و بازار نیز در آن ساخته شده است.
باشندگان این شهرک عمدتاً هزاره هستند. شهرک امید سبز در دو دههی گذشته ساخته شده و محمدنبی خلیلی، برادر محمدکریم خلیلی، معاون پیشین ریاستجمهوری افغانستان، از مالکان آن است.
محمدنبی خلیلی گفته است که «شهرک امید سبز بر پایه قبالههای شرعی معتبر، اسناد رسمی مالکیت، تصفیه کامل از ادارات ذیصلاح و جواز قانونی اعمار شده است.»
با این حال، طالبان این شهرک و چندین شهرک دیگر در ولایتهای مختلف افغانستان را «امارتی» اعلام کردهاند؛ ادعایی که اکنون زندگی هزاران خانواده به ویژه هزارهها را با بلاتکلیفی و خطر ازدستدادن خانههایشان روبهرو کرده است.
در ششم ثور ۱۴۰۵، وزارت عدلیه طالبان اعلام کرد که دادگاه اختصاصی رسیدگی به قضایای زمینهای غصبشدهی امارتی، پس از بررسی اسناد و مدارک، بیش از یکهزار و ۵۰۰ جریب زمین شهرک امید سبز را ملکیت دولت تشخیص داده است. به گفتهی این وزارت، زمینهای مورد مناقشه در پنج قطعهی کادستری به نام دولت ثبت بوده و به اشخاص حقیقی یا حقوقی انتقال نیافتهاند.
چند ماه بعد، در یازدهم اسد ۱۴۰۵، گزارشهایی درباره صدور دستور تخلیهی خانهها در این شهرک منتشر شد. بر اساس این گزارشها، به باشندگان یکبار مهلت داده شده بود تا پانزدهم اسد خانههای خود را تخلیه کنند.
در میزان ۱۴۰۵، طالبان دستور دیگری صادر کردند، مالکان خانهها اگر قصد ترک ساختمانهایشان را ندارند، باید کرایه بپردازند. این گروه برای هر اتاق چهار هزار افغانی کرایه تعیین کرده است؛ مبلغی که برای بسیاری از خانوادههای ساکن شهرک، پرداخت آن بهسادگی امکانپذیر نیست.
مشاهدات میدانی خبرنگار رسانهی رخشانه نشان میدهد که در فاز چهارم شهرک امید سبز، شمار زیادی از واحدهای مسکونی تخلیه شدهاند. در فاز سوم نیز، به گفته باشندگان، روند بررسی خانهها آغاز شده است. مأموران طالبان به خانههای مردم مراجعه میکنند و دربارهی تعداد اتاقها و واحدهای مسکونی، هویت مالکان و وضعیت افرادی که در ساختمانها زندگی میکنند، پرسوجو میکنند.

خانهای که پناه آخر خانواده بود
پیش از سقوط کابل به دست طالبان، همسر عذرا کارمند یکی از ادارههای دولتی بود. به گفته او، پس از ازدستدادن شغلش، دچار سکته مغزی شد و از آن زمان توان راهرفتن را از دست داد. پاهای او بهگونه کامل فلج شده است.
عذرا میگوید خانوادهاش برای تأمین هزینههای درمان همسرش، زمین و تمام وسایل باارزش خود را فروختهاند. در پنج سال گذشته، تأمین ابتداییترین نیازهای زندگی نیز برای آنان دشوار بوده است.
او میگوید: «زمین و هرچه وسیلهی باارزش بود، بهخاطر درمان شوهرم فروختیم. در همین پنج سال نان شب و روز خود را به مشکل پیدا میکردیم و اگر همین خانه نمیبود، آوارهی دشت و بیابان بودیم. حالی طالبان میگویند یا کرایه بدهید و یا خانه را خالی کنید.»
به گفتهی عذرا، تاکنون هیچ فورمه یا دستور رسمی برای پرداخت کرایه به خانوادهی او داده نشده است؛ اما هیئت طالبان دو بار ساختمان محل زندگیشان را بررسی کرده است. در جریان این بررسیها، به خانواده گفته شده که در صورت نپرداختن کرایه، باید آپارتمان را ترک کنند.
ساختمانی که عذرا و خانوادهاش در آن زندگی میکنند، سه طبقه دارد و در هر طبقه یک واحد سهاتاقه ساخته شده است. این ساختمان متعلق به یکی از آشنایان همسر عذرا است که در خارج از افغانستان زندگی میکند.
عذرا میگوید: «این حرف که از هر اتاق باید چهار هزار کرایه بدهیم را از تمام همسایهها شنیدم. ما که توان پرداخت کرایهی همان یک اتاق را هم نداریم.»
برای خانواده او، پرداخت کرایه تنها یک مشکل مالی نیست. با توجه به وضعیت جسمی همسرش و نیازهای چهار کودک خردسال، یافتن خانهای دیگر و انتقال خانواده نیز میتواند به بحرانی تازه تبدیل شود.
از دستدادن خانه، برای بار دوم
طاهره ۲۸ ساله نیز یکی از زنانی است که اکنون با احتمال ازدستدادن دوباره سرپناه خود روبهرو است.
او دو سال پیش، پس از آنکه بخشی از زمین خانوادهاش در سرک بیستمتره شامل نقشهی سرکسازی شد و خانهشان را از دست دادند، به شهرک امید سبز کوچ کرد.
به گفته طاهره، بخشی از زمین خانواده هنوز باقی مانده است؛ اما طالبان اجازه ساختوساز در آن را نمیدهند. خانوادهی او تاکنون نه غرامتی دریافت کردهاند و نه توانستهاند از زمین باقیمانده برای ساخت خانه استفاده کنند.
طاهره میگوید: «اول میگفتند پول زمین را میدهند، ولی تا امروز به ما هیچی نرسیده. چند باری قصد کردیم خانه کار کنیم، ولی شهرداری اجازه نداد. معلوم هم نیست دلیل این کارشان چی است. تا یک خشت بالا میکنیم، میآیند و تخریب میکنند که اجازه نیست.»
اکنون، دو سال پس از تخریب خانه قبلی، طاهره بار دیگر در آستانهی ازدستدادن سرپناه قرار گرفته است. او با خانواده هفتنفرهاش در یک آپارتمان سهاتاقه در شهرک امید سبز زندگی میکند؛ خانهای که به گفته او، متعلق به یکی از دوستان کاکایش است و خانواده بدون پرداخت کرایه در آن سکونت دارند.
اما تعیین کرایه ماهانهی چهار هزار افغانی برای هر اتاق، به معنای پرداخت ۱۲ هزار افغانی در ماه برای این آپارتمان سهاتاقه است؛ مبلغی که طاهره میگوید از توان اقتصادی خانوادهاش خارج است.
او میگوید درآمدش بهسختی هزینههای زندگی خانواده را تأمین میکند و پرداخت چنین کرایهای برایش ممکن نیست.
طاهره میگوید: «از دغدغه کرایهی خانه در امان بودم، ولی حالا مدتی شده سرگردان دنبال خانه با کرایهی پایینتر هستم و پیدا نتوانستم. از اینجا که حتماً ما را بیرون میکنند. فاز چهارم ساختمانها تقریباً همه خالی شده و بهجای خانوادههای سابق، افراد دولتی (طالبان) با خانوادههای خود آمدهاند.»
او میگوید یکی از بستگان نزدیکش که مستأجر ساختمانی در فاز چهارم شهرک امید سبز بود، سرانجام مجبور به تخلیهی خانه شد. به گفته طاهره، صاحب ساختمان به مطالبهی کرایه اعتراض کرده بود؛ زیرا نمیخواست برای زندگی در خانهی خودش به کسی پول بپردازد. این اعتراض به بازداشت یکروزهی او انجامید.
طاهره میگوید در جریان این ماجرا، به صاحب ساختمان گفته شده بود که اگر دیگران برای هر اتاق چهار هزار افغانی کرایه میپردازند، او باید شش هزار افغانی بپردازد. ساختمان شش طبقه داشت و صاحب آن توان پرداخت چنین مبلغی را نداشت.
او دربارهی روز تخلیهی ساختمان میگوید: «قومای ما در همین وقتهایی که جنجالها در شهرک زیاد شده بود و اعتراضها جریان داشت، مجبور شدند کوچ کنند. قصه میکرد که صاحب خانه را یک روز بندی کرده و برایش گفته که اگر دیگران چهار هزار کرایه بدهند، تو باید شش هزار بدهی. ساختمانش هم شش منزل بود و بنده خدا نمیتانست اوقدر کرایه بدهد. روزی که کوچ میکردند هم الماری، فرش و وسایل خانهاش را طالبان اجازه نداد با خود ببرد و پس داخل ساختمان بردند. آنها بهجز لباس، گاز و کمی ظرف، هیچ چیزی برده نتوانستند.»
این روایت، نگرانی دیگری را نیز در میان باشندگان شهرک برانگیخته است: اینکه تخلیهی خانهها تنها به ازدستدادن سرپناه محدود نماند و مردم حتی از انتقال وسایل و داراییهای شخصی خود نیز محروم شوند.
کرایه برای اتاقهایی که وجود ندارند؟
فشارهای طالبان تنها به خانوادههای مستأجر یا افرادی که بدون پرداخت کرایه در خانهها زندگی میکنند، محدود نمانده است. برخی مالکان نیز میگویند شمار اتاقهایی که مأموران طالبان برای محاسبهی کرایه ثبت میکنند، با تعداد اتاقهای واقعی ساختمانهایشان مطابقت ندارد.
احمد، مالک یک ساختمان سهطبقه در شهرک امید سبز، به رسانهی رخشانه گفت که هفته گذشته نیروهای طالبان به خانهاش مراجعه کردند و حدود ۱۳ اتاق را برای پرداخت کرایه شناسایی کردند.
به گفتهی احمد، ساختمان او در مجموع حدود هشت اتاق دارد؛ اما هیئت طالبان دهلیز و اتاقی را نیز که برای نگهداری وسایل استفاده میشود، در شمار اتاقها حساب کرده و در نهایت ۱۳ اتاق را مشمول پرداخت کرایه دانسته است.
اعتراض از پشت مرزها
بلاتکلیفی درباره وضعیت مالکیت خانهها، تنها باشندگان داخل افغانستان را نگران نکرده است. شماری از مالکان که در خارج از کشور زندگی میکنند نیز میگویند از تصمیمهای طالبان درباره خانهها و زمینهایشان اطلاع روشنی ندارند و امکان پیگیری یا اعتراض مؤثر برایشان فراهم نیست.
در یک فایل صوتی که در اختیار رسانهی رخشانه قرار گرفته، یکی از مالکان خانه در شهرک امید سبز از برخورد طالبان با ساکنان و ابهام درباره وضعیت مالکیت خانهها انتقاد میکند.
او که ظاهراً در خارج از افغانستان زندگی میکند، میگوید مالکان ساکن خارج از کشور از وضعیت خانههای خود و تصمیمهایی که درباره آنها گرفته میشود، اطلاع دقیقی ندارند. به گفته او، افرادی که در داخل افغانستان هستند نیز از ترس پیامدهای احتمالی، جرأت اعتراض ندارند.
این مالک همچنین نسبت به آنچه برخورد قومی با مالکان میخواند، ابراز نگرانی میکند.
او در بخشی از صحبتهایش میگوید: «فرض کنیم زمین غصبی و حاجی نبی دزد. ما یک عمر زحمت کشیدیم؛ جوالیگری کردیم، رنگمالی کردیم، نجاری کردیم و با پول همان زمین خریدیم. صدها تُن سیخ مصرف کردیم، رنگ، کانکریت، چوب و پیویسی مصرف کردیم. اینها که دزدی نبوده و خسارتش را چه کسی باید بدهد؟»
پیش از این نیز دهها نهاد و فعالان جامعه هزاره در یک نامه سرگشاده از سازمان ملل خواسته بودند که از کوچ اجباری هزارهها در زیر حاکمیت طالبان جلوگیری کنند.
بازداشت و تشدید فشارها
از حدود دو ماه پیش تاکنون، طالبان فشارهای زیادی بر باشندگان شهرک امید سبز وارد کردهاند تا خانههایشان را تخلیه کنند یا مطابق دستور این گروه کرایه بپردازند.
به گفته منابع، دامنه این فشارها به بازداشت شماری از نمایندگان محلی باشندگان نیز رسیده است. دو وکیل گذر شهرک امید سبز از حدود یک هفته پیش از سوی وزارت عدلیه طالبان زندانی شدهاند.
یک منبع روز شنبه، (۲۳ عقرب) با حفظ هویت خود به رسانهی رخشانه گفت که این دو وکیل گذر به نامهای «عبدالرازق مصدق» و «وکیل جعفری»، روز یکشنبه هفته گذشته همراه با دو وکیل دیگر به وزارت عدلیهی طالبان احضار شده بودند و پس از آن بازداشت شدند.
به گفته این منبع، دو وکیلی که با دستور تخلیهی وزیر عدلیه طالبان موافقت کرده و فورم مربوط به آن را امضا کرده بودند، آزاد شدند؛ اما دو نفر دیگر همچنان در زندان به سر میبرند و از سرنوشت آنان اطلاعی در دست نیست.
برای هزاران خانوادهای که در شهرک امید سبز زندگی میکنند، آنچه در جریان است، تنها یک مناقشه بر سر اسناد زمین و مالکیت نیست. این مناقشه بهتدریج به مساله امنیت خانه، بقای اقتصادی خانوادهها و حق برخورداری از سرپناه تبدیل شده است.
برای عذرا، این بحران معنایی کاملاً ملموس دارد؛ زنی با چهار کودک خردسال و همسری که پس از سکتهی مغزی توان راهرفتن ندارد، حالا باید میان پرداخت کرایهای که توان آن را ندارد و ترک خانهای که پناه آخر خانوادهاش است، یکی را انتخاب کند.
او هنوز نمیداند اگر مأموران طالبان روزی برای تخلیهی خانه بیایند، خانوادهاش را به کجا ببرد.
یادداشت: نامها در این گزارش مستعار انتخاب شدهاند.

