مژده محمدی
«از هر سمت صدای گریه میآمد.»؛ حوالی ساعت ۱:۰۰ نیمهشب (جمعه، ۱۰ حوت)، ایمیل غیرمنتظره و شوکهکنندهای به آدرس 82 دختر دانشجوی اهل افغانستان در خوابگاه کالج خاورمیانه منطقه «الرسیل» مسقط در عمان رسیده بود.
در این ایمیل به دختران دانشجوی اهل افغانستان اطلاع داده شده بود که برنامه بورس تحصیلی آنها که توسط بنیاد بورسیه زنان یا «WSE» حمایت میشد، لغو شده است. دخترانی که پس از فرمان ممنوعیت تحصیل از سوی رهبر طالبان، با دشواری پذیرش کالج خاورمیانه را گرفته و خودشان را به عمان رسانده بودند، از شنیدن این تصمیم شوکه شدند.
یکی از این دانشجویان به رسانهی رخشانه میگوید: «ما این روزها را فراموش نخواهیم کرد؛ روزهایی که پس از دو و نیم سال انتظار، وقتی به آینده امید داشتیم، در یک شب همه چیز دود هوا شد.»
در متن ایمیلی که به این دانشجویان دختر از افغانستان فرستاده شده، آمده است: «با تأسف، به اطلاع شما میرسانم که بورس تحصیلی بنیاد بورسیه زنان، به دلیل تغییر اولویتهای سیاست خارجی دولت ایالات متحده و پایان برنامههای مشابه توسط USAID و وزارت امور خارجه امریکا متوقف شده است.»
در ایمیل آمده است که کارکنان بنیاد بورسیه زنان با هر یک از این دختران تماس خواهند گرفت تا مراحل رسمی بستهشدن بورس تحصیلی و هماهنگیهای لازم برای بازگشت این دختران را به افغانستان توضیح دهند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور امریکا با رفتن به کاخ سفید، ادارهی توسعهی بینالمللی ایالات متحده (USAID) را به یکی از زیرمجموعههای وزارت خارجه منتقل کرد. مطابق معلومات موجود، در پی این تغییرات، وزارت خارجه امریکا ۹۰ درصد کمکهای (USAID) را در سراسر جهان کاهش داد که تبعات گستردهای در پی داشت.
یکی از این پیامدها، به توقف برنامههای مختلف از جمله بورسیههای تحصیلی برای 82 دانشجوی اهل افغانستان که تحت حمایت این سازمان بودند، منجر شد.
«آینده دختران افغانستان در خطر است»
در دمای زیر صفر درجه سانتیگراد و در دامنههای پوشیده از برف کوههای هندوکش، نازنین [مستعار] هر روز با کتاب تقویت مهارتهای زبان انگلیسی «Skillful 4» در دست، مسیر نیم ساعتهای را تا سر کوتل میپیمود تا بتواند گوشی همراهش را به سیگنال اینترنتی وصل کرده و در صنف آنلاین شرکت کند.
نازنین یکسال در سرما و گرما، مشکلات اینترنت و سیگنالهای قطعشونده، دستوپنجه نرم کرد. با این حال، او هرگز تسلیم نشد و دیپلم زبان انگلیسیاش را گرفت تا بتواند رویای ادامه تحصیلاش را در بیرون از افغانستان رقم بزند.
نازنین در ۲۱ آگست ۲۰۲۲، نامهی قبولی یک بورسیه را دریافت کرد و تحت حمایت «بنیاد بورسیه برای زنان»، یک سمستر را در رشتهی طب معالجوی در کابل درس خواند. او در مورد شرایط پذیرش در این بورسیه به رسانهی رخشانه میگوید: «دختران از طریق یک پروسه آزاد، تمام مشخصات و مدارک لازم را در یک فرم آنلاین آپلود میکردند و سپس راهیافتگان به بورسیه تحصیلی از میان آنها، از طریق پروسه رقابتی انتخاب شدند.»
بورسیه تحصیلی «بنیاد بورسیه برای زنان» با حمایت و تمویل ادارهی توسعهی بینالمللی ایالات متحده (USAID) بود، که هدف آن فراهمسازی فرصتهای تحصیلی برای دانشجویان دختر در افغانستان بود.
اما با فرمان رهبر گروه طالبان مبنی بر بستهشدن دروازههای دانشگاهها به روی دختران، این نهاد تصمیم گرفت تا به دختران فرصت تحصیل در خارج از کشور را ارائه دهد.
روند پروسه پذیرش و انتقال دانشجویان دختر افغانستان به کالج خاورمیانه در مسقط عمان حدود دو سال طول کشید و 82 دانشجو در بازه زمانی ۱۱ تا ۲۵ سپتامبر سال گذشته، به صورت محرمانه از افغانستان به پاکستان و سپس به عمان منتقل شدند.
نازنین در جامعهای با نگرشهای سنتی بزرگ شده بود، جایی که تلاشهای یک دختر برای تحصیل اغلب به «دیوانگی» و «فاقد نتیجه» تعبیر میشد، اما او با این ذهنیت مبارزه کرد.
نازنین میگوید: «تحصیل در جامعهای سنتی و با ذهنیتهای خشک مذهبی برای زنان بسیار دشوار است. بهویژه زمانی که بهعنوان یک دختر اجازه بیرون رفتن از خانه را نداشتیم و اطرافیانمان تلاشهای ما برای دریافت بورسیه را بیفایده و دیوانگی میدانستند. با این حال، ما به اینجا رسیدیم و همچنان امیدوار بودیم که بتوانیم آیندهای برای خود بسازیم.»
این در حالی است که به گفته نازنین، با لغو بورسیه تحصیلیاش، آینده او و ۸۱ دختری که همراه با او از افغانستان خارج شدهاند، در حال حاضر «در خطر نابودی است.»
نازنین با اشاره به روزهای دشواری که برای بدستآوردن بورسیه تحصیلی پشتسر گذاشته، میگوید، با توقف این بورسیه، در «بیسرنوشتی مطلق» بسر میبرند: «خبری را که ما شنیدهایم خیلی متاثر کننده است؛ حالا ما نمیدانیم چی کنیم؟ کجا برویم؟ و کدام دروازه را بزنیم؟»
زهرای ۲۴ ساله [مستعار] که یکسمستر در رشته علوم کامپیوتر در دانشگاه خصوصی غالب در شهر هرات تحصیل کرده بود در جمع این 82 دختری است که در یک رقابت نفسگیر، بورسیه «بنیاد بورسیه برای زنان» را گرفته بود. به قول زهرا، این بورسیه، مصارف تحصیل دختران، شهریه دانشگاه، کرایه راه و هزینههای جانبی دیگر را پوشش میداد: «من در اکثر مواقع برای پرداخت کرایه راه خود مشکل داشتم و برای تأمین هزینههای سفر، از پول نان چاشت خود میزدم.»
بنیاد بورسیه برای زنان (WSE) پس از فرمان طالبان مبنی بر ممنوعیت تحصیل دختران در موسسات خصوصی، تصمیم گرفت دانشجویان دختر را به یکی از کشورهای آسیایی برای ادامه تحصیل بفرستد. برای این منظور، دانشجویان باید اسناد تحصیلی خود را از وزارت خارجه طالبان تایید کرده و پاسپورت الکترونیکی دریافت میکردند.
زهرا درباره سختیهای این فرآیند میگوید: «من به تنهایی از ولایت، خود را به کابل رساندم و چون محرم نداشتم، در میان زنان جای گرفتم. یک ماه طول کشید تا تاییدیه وزارت خارجه را بگیرم.»
زهرا که بورسیه تحصیلی بنیاد بورسیه برای زنان (WSE) را یک فرصت امیدبخش میدانست، حالا در سردرگمی قرار گرفته است: «پنج ماه وقت ما را صرف امیدهای پوچ کردند و حالا میگویند که شما را به افغانستان باز میگردانیم، در حالیکه در ابتدا خودشان برایمان گفته بودند که در لیستسیاه طالبان قرار داریم و در رخصتیها اجازه رفتن به افغانستان را نداریم.»
طالبان سفر تنهایی زنان به بیرون از افغانستان را ممنوع کردهاند. برای همین، سفر زنان تنها و بدون «محرم شرعی» دردسرهای فراوانی برای آنها دارد. این موضوع را در ماههای اول حاکمیت طالبان، ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان اعلام کرده بود.
یکی از این دختران دانشجو به رسانهی رخشانه گفته است که در پروسهی سفر همهی ۸۲ دانشجوی دختر به عمان، آنها به صورت ناشناس از طالبان خارج شده و یک مرد از خانوادهیشان آنها را تا اسلامآباد همراهی کرده است.
اکنون که قرار است به اجبار و به تنهایی به افغانستان بازگردانده شوند، از آنجا که نهادهای حکومتی طالبان به تمامی مشخصات آنها دسترسی دارند، خطر جدی از سوی طالبان آنها را تهدید میکند.
طیبه ۲۵ساله [مستعار]، یکیدیگر از ۸۲ دانشجوی اهل افغانستان در کالج خاورمیانه میگوید، پس از ورود به کالج از آنان خواسته شد تا اسناد تحصیلیشان را در سفارت افغانستان مقیم عمان ثبت کنند، که اکنون مشخصات آنها در دست طالبان است. او میافزاید: «در آن زمان به خطرات ثبت اسناد فکر نکردیم، اما حالا نمیدانیم بازگشت اجباری به افغانستان چه آیندهای برای ما خواهد داشت.»
او ادامه میدهد: «زمانی که ما از افغانستان خارج میشدیم، طالبان دختری را که قصد سفر هوایی داشت، در میدان هوایی کابل بازداشت کرده و سه ساعت تحت بازجویی قرار دادند.»
به گفتهی طیبه، لغو بورسیه و بازگشت اجباری به افغانستان تحت حاکمیت طالبان، به معنی پایان یافتن تنها شانس تحصیل اوست. او میگوید، این تصمیم نه تنها مسیر تحصیلیاش را به بنبست میرساند بلکه تمامی زحمات و امیدهایی که در طول سالها برای ساختن آیندهای روشن کشیده را در یک چشم بههمزدن نابود خواهد کرد.
طیبه میگوید: «نگرانی از بازگشت اجباری به افغانستان و اینکه این تصمیم، آیندهی تحصیلیمان را نابود خواهد کرد، باعث شده تا شبها را با استرس و اضطراب سپری میکنیم.»
طیبه دانشجوی مقطع ماستری در رشته انجینیری در دانشگاه خاورمیانه است. او میگوید، خانوادهاش نگرش جنسیتی به رشته انتخابیاش داشتند و آن را «ویژه پسران میدانستند و با تحصیل من در آن مخالف بودند.»
نازنین، زهرا و طیبه در میان صحبتهای خود، ناامیدیشان را از برگشت به افغانستان تحت حاکمیت گروه طالبان که ۱۲۶۰ روز میشود دختران بالاتر از صنف ششم را از رفتن به مکتب منع کردند و دروازههای دانشگاهها را همچنان بستهاند، ابراز کرده و از بنیاد بورسیه برای زنان میخواهند تا در عوض بازگرداندن آنها به افغانستان، در جستجوی حامی مالی دیگر برای این دختران باشند: «شاید اگر در عوض برگشتاندن ما به افغانستان به فکر یک دونر دیگر برای ما میشدند، امیدها و آینده ما در خطر نمیافتاد.»
یکی از این دختران گفته است، دختران از صحبت با رسانهها منع شده و از جمله گفته شده است در این ماجرا نامی از ادارهی توسعهی بینالمللی ایالات متحده (USAID) به میان نیاید.
او گفته است، تا پیش از قطع کمک مالی این بورسیه، مسوولان برنامه به آنها هرگز اجازه سفر به افغانستان را نمیدادند. او گفته است، حتا دو دختری که پدرشان فوت کرده بودند و بعضی از دختران که مراسم عروسی داشتند اجازه سفر به افغانستان نگرفته بودند. به این دلیل که گفته شده بود ممکن است جان آنها در افغانستان در خطر جدی قرار بگیرد.
این دانشجوی دختر گفته است، حالا چگونه میخواهند آنها را به صورت دستهجمعی در حالیکه طالبان همهی مشخصاتشان را دارند، به افغانستان اخراج کنند؟
از قول این دانشجویان، آنها فقط دو هفته وقت دارند که در عمان به سر ببرند، که تا اکنون بیش از یک هفتهی آن سپری شده است و بعد از این تاریخ باید به کابل برگردند.
اما مسئولان این برنامه هنوز در مورد این تصمیم به رسانهها چیزی نگفتهاند.
