طالبان نخست از زنان زندگی در دنیای واقعی را گرفتند؛ اکنون زندگی مجازی آنان نیز در خطر است

غزل محمدی و زهرا جویا

در نهایت، این اعضای خانواده خودش بودند که سمیه را به طالبان گزارش دادند.

وقتی پست‌های اینستاگرامی سمیه ۲۶ ساله که شامل عکس‌ها و ویدیوهایی از زندگی روزمره‌اش و تبلیغات برای کسب‌وکارهای محلی بود، توجه مقام‌های محلی طالبان را جلب کرد، چندان شگفت‌زده نشد.

 زمانی‌که او به ریاست امر به معروف و نهی از منکر طالبان در شهر هرات احضار شد، امیدوار بود تنها به او هشدار داده شود و از او بخواهند که فعالیتش را متوقف کند. اما در عوض، از او بازجویی شد و سپس به زندان زنان هرات منتقل شد.

سمیه می‌گوید در جریان بازجویی، مقام‌های طالبان به او گفتند که بستگانش از او شکایت کرده‌اند. سمیه می‌دانست که بستگانش با فعالیت او در شبکه‌های اجتماعی مخالف‌اند. برخی از آنان می‌خواستند او همچنان در بازداشت طالبان بماند و حتی گفته بودند که باید سال‌ها در زندان سپری کند.

سمیه می‌گوید: «مدام می‌گفتم که تعهد کتبی می‌دهم دیگر عکس‌هایم را منتشر نکنم. التماس و زاری کردم، اما مرا به زندان بردند و گفتند باید ۷۲ ساعت در بازداشت بمانم.»

سرانجام، سمیه به ریاست امر به معروف و نهی از منکر منتقل شد. آن‌جا مجبورش کردند تعهدنامه‌ای امضا کند و طبق آن تمام فعالیت‌هایش در شبکه‌های اجتماعی را متوقف سازد. او اکنون همه محتوای خود در رسانه‌های اجتماعی را حذف کرده است. به شمول تبلیغات پولی‌ که به او امکان می‌داد اندکی درآمد داشته باشد.

سمیه همیشه مراقب بود چه چیزی را در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کند. او می‌دانست که فعالیت‌هایش زیر نظر نیروهای مخوف امر به معروف طالبان در افغانستان قرار دارد. به همین دلیل در ویدیوهایش روسری می‌پوشید و از اظهار نظرهایی که ممکن بود برای خودش یا خانواده‌اش دردسر ایجاد کند، خودداری می‌کرد.

او نمی‌گوید که چه کسی او را به مقام‌ها گزارش داده بود، اما به واژه‌ای اشاره می‌کند که اغلب برای توجیه کنترل زنان در درون خانواده‌ها به کار می‌رود: «غیرت». عبارتی که حیثیت خانوادگی را با کنترل زنان خانواده گره می‌زند.

او می‌گوید: «آنها از “غیرت” به‌عنوان بهانه‌ای برای مخالفت با عکس‌های من استفاده کردند.»

شبکه‌های اجتماعی برای بسیاری از زنان در افغانستان یک راه نجات است. برای برخی، از زمانی‌که طالبان زنان را از دسترسی به فرصت‌های کاری منع کرده‌اند، این تنها راه کسب درآمد برای تأمین هزینه زندگی‌شان است. برای برخی دیگر، شبکه‌های اجتماعی وسیله‌ای برای حفظ ارتباط با دنیای بیرونی است. دنیایی که اکنون به‌ ندرت در زندگی واقعی می‌بینند.

یک سال پیش و قبل از این که بازداشت شود، عالیه ۱۸ ساله حدود ۶۰ هزار دنبال‌کننده در اینستاگرام داشت. او نیز مانند سمیه ویدیوهایی از زندگی روزمره‌اش در هرات منتشر می‌کرد و از حساب خود برای کسب درآمد اندک از طریق تبلیغ کسب‌وکارهای محلی، مانند رستورانت‌ها و شرکت‌های پوشاک، استفاده می‌کرد.

او زمانی بازداشت شد که در شهر برای اینستاگرام یک ویدیوی تبلیغاتی می‌ساخت. مانند سمیه، ابتدا او را برای انگشت‌نگاری به دفتر امر به معروف و نهی از منکر هرات بردند و سپس به زندان منتقل کردند.

عالیه می‌گوید: «به من گفتند حتی اگر ماسک هم بپوشم، باز هم کار کردن و تبلیغات تجارتی (توسط من) برایشان قابل قبول نیست.» او به مقررات جدیدی اشاره می‌کند که زنان را ملزم می‌کند در مکان‌های عمومی صورتشان را بپوشانند. «[ماموران امر به معروف] گفتند اسلام نمی‌گوید که زن باید در تلویزیون یا روی صفحه نمایش ظاهر شود و چنین کاری جرم محسوب می‌شود.»

هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، در ماه سنبله سال ۱۴۰۳  قانون امر به معروف و نهی از منکر این گروه  را در ۱ مقدمه، ۴ فصل و ۳۵ ماده توشیح کرد. در این قانون اختیارات گسترده به ماموران امر به معروف طالبان داده شده است.

بر اساس این قانون، هر مامور امر به معروف می‌تواند زن یا دختری را که چهره خود را نپوشانده، متوقف سازد و تعزیر کند.

عالیه می‌گوید پس از آنکه ویدیویی از او در شبکه‌های اجتماعی به‌گونه گسترده پخش شد، زیر نظر طالبان قرار گرفت. در آن ویدیو، او در خانه‌اش کیکی را به مناسبت روز پدر در دست گرفته و تقدیم می‌کرد. پس از بازداشت، او را به زندان زنان هرات منتقل کردند. او می‌گوید، جایی که سه شب دشوار را سپری کرد. «هر شب به‌شدت افسرده می‌شدم. اگر یک یا دو ماه آنجا می‌ماندم، فکر می‌کنم دیوانه می‌شدم. هیچ چیزی را به یاد آورده نمی‌توانستم — نه چهره مادرم را، نه چهره پدرم را. خودم را مجبور می‌کردم چشمهایم را ببندم و تلاش کنم چهره‌هایشان را به یاد بیاورم، اما نمی‌توانستم.»

عالیه پس از سه شب بازداشت آزاد شد، به این شرط که تعهدنامه‌ای امضا کند و دیگر از شبکه‌های اجتماعی استفاده نکند.

هرات که زمانی یکی از شهرهای نسبتاً آزادتر افغانستان به شمار می‌رفت، از زمان بازگشت طالبان به قدرت در پنج سال پیش، شاهد سخت‌گیرانه‌ترین سرکوب‌ها علیه رفتار و آزادی‌های زنان بوده است.

در اوایل امسال، ده‌ها زن در هرات به اتهام نقض مقررات پوشش بازداشت شدند؛ اقدامی که اعتراض‌های عمومی را در پی داشت و طالبان این اعتراض‌ها را با زور سرکوب کردند.

اما زنان در کابل، پایتخت افغانستان نیز با محدودیت‌هایی بر فعالیت‌هایشان در شبکه‌های اجتماعی روبه‌رو شده‌اند.

یک سال پس از آن‌که طالبان زنان را مجبور کردند در خانه بمانند، ثریا، ۲۷ ساله و باشنده کابل، فروش آنلاین لباس خواب و لباس زیر زنانه را آغاز کرد.

او برای تبلیغ محصولاتش از فیسبوک و اینستاگرام استفاده می‌کرد و عکس‌هایی تولیدشده با هوش مصنوعی از زنانی که لباس‌های زیر را پوشیده بودند، منتشر می‌کرد.

در آغاز، کاروبارش خوب پیش می‌رفت. اما سپس سفارشی از یک مشتری دریافت کرد که گفت نمی‌تواند آدرس خود را بدهد و از ثریا خواست آدرسی را در اختیارش بگذارد تا بتواند سفارش را از آنجا تحویل بگیرد. ثریا پیش از آن هرگز با چنین درخواستی روبه‌رو نشده بود، اما پذیرفت آدرس خود را در اختیار او قرار دهد. کمتر از یک ساعت بعد، دو مأمور طالبان دروازه خانه او را زدند.

آنان پدرش را به حوزه پولیس بردند و او را مجبور کردند تعهد بدهد که دخترش دیگر چیزی در شبکه‌های اجتماعی منتشر نخواهد کرد. «حرف‌های بسیار زشتی به پدرم زدند. به او گفتند: “تو غیرت نداری. دخترت در فیسبوک عکس‌های برهنه زنانی را منتشر می‌کند که لباس زیر پوشیده‌اند.”»

او می‌گوید: «وقتی پدرم از حوزه پولیس برگشت، بشدت مرا سرزنش کرد. گفت: “تو مرا شرمنده کردی. باید همه صفحه‌هایت در شبکه‌های اجتماعی را حذف کنی و دیگر هرگز این کار را انجام ندهی”.»

ثریا می‌گوید اگر طالبان مشکل جور نکرده بودند، پدرش هرگز چنین محدودیت‌هایی بر او وضع نمی‌کرد.

او از آن زمان به بعد یک حساب خصوصی ساخته است، اما حتی داشتن آن نیز برایش مایه نگرانی است.

ثریا می‌گوید: «حالا یک صفحه شخصی دارم، اما آن را مخفی نگه می‌دارم و با ترس زندگی می‌کنم. نمی‌دانم چه اتفاقی خواهد افتاد. امیدم را به زندگی از دست داده‌ام.»