طاهر هجران
آهنگ جدید حبیب منصوری با عنوان «تحصیل، کار، آزادی» را می‌توان یکی از نمونه‌های قابل تأمل اعتراض هنری در برابر استبداد، سرکوب و خاموشی دانست؛ اثری که در کنار ارزش موسیقی و شاعرانه، تلاش می‌کند بخشی از واقعیت تلخ زندگی امروز افغانستان را روایت و ثبت کند.
استبداد مذهبی، آمیخته با نگاه مردسالارانه زندگی را برای بخش بزرگی از جامعه، به‌ویژه زنان و دختران افغانستان، به جهنمی واقعی تبدیل کرده است. مقابله با چنین تاریکی‌ای، مبارزه‌ای کوتاه‌مدت نیست؛ بلکه نیازمند تلاش مستمر، آگاهی، مقاومت مدنی و حضور همه‌جانبه انسان‌هایی است که آزادی و کرامت انسانی را ارزش می‌دانند.
در این میان، هنر جایگاهی بلند و ماندگار دارد؛ هم به‌عنوان زبان اعتراض و هم به‌عنوان حافظه تاریخی یک ملت. شعر، موسیقی، نقاشی، سینما و دیگر شکل‌های هنر می‌توانند آنچه را که در هیاهوی سیاست و تبلیغات رسمی پنهان می‌شود، ثبت و به نسل‌های آینده منتقل کنند.
ترانه «تحصیل، کار، آزادی»، افزون بر زیبایی شاعرانه، زبان قدرتمند اعتراضی نیز دارد. مهتاب ساحل، شاعر جوان و شناخته‌شده‌ی افغانستان، در این اثر تنها به کنار هم گذاشتن واژه‌ها نپرداخته، بلکه رنج‌ها، آرزوها و ناگفته‌های جامعه‌ای زخمی را به تصویر کشیده است.
عنوان ترانه، «تحصیل، کار، آزادی»، از یکی از شعارهای اعتراضی زنان آزادی‌خواه هرات الهام گرفته و سپس در قالب یک روایت هنری، به تصویری گسترده‌تر از وضعیت افغانستان تبدیل شده است. شاعر با هوشمندی در برابر روایت رسمی حاکمان ایستاده و با زبان شعر، انحصار روایت را به چالش کشیده است.
زبان این شعر، زبان درد و رنج مردم است. اما در همان حال، سرشار از امید و میل به رهایی است. آزادی در این شعر فقط یک واژه نیست؛ انسانی است که می‌خواهد زندگی کند، بیاموزد، کار کند، انتخاب کند و آینده خود را بسازد.
در جاده‌ها شوریده چون آوار، آزادی
در زیر تیغ و دشنه و رگبار، آزادی
ای گردباد خشمگین، ای دختر کابل
بغض گلویت می‌شود هر بار، آزادی
چون کُکِل تازه در شب ظلمت درخشیدی
حک کردی آخر بر در و دیوار «آزادی»
بستند لب‌هایت اگر فریاد سر دادی
با گیسوانت بر فراز دار «آزادی»
این تصاویر، در کنار موسیقی و روایت تصویری اثر، فقط یک ترانه را شکل نمی‌دهند؛ بلکه بخشی از حافظه یک دوره تاریخی را ثبت می‌کنند. تصاویر به‌کاررفته در آهنگ نیز با فضای شعر هماهنگ‌اند و استفاده از تصاویری برگرفته از اعتراضات، به اثر حال‌وهوایی مستند و تاریخی بخشیده است.
با گام‌هایت حک نمودی در دل تاریخ
از خون خود در دامن غدار، آزادی
دنیا پرستاریِ گرگ و گربه را می‌کرد
روزی که تو می‌خواستی تحصیل، کار، آزادی
رودی به سنگ و صخره سرساییده می‌آیی
دیدی ندارد جاده‌ای هموار، آزادی
ای تیغ بران، روح عریان دختر کابل‌جان
کی می‌توانندت دگر انکار، آزادی
اهمیت این اثر در آن است که در دوره‌ای از سرکوب و خفقان، هنر را به ابزاری برای روایت حقیقت تبدیل کرده است. چنین آثاری شاید نتوانند به‌تنهایی واقعیت سیاسی و اجتماعی را تغییر دهند، اما می‌توانند حافظه جمعی را زنده نگه دارند و صدایی باشند برای کسانی که صدایشان خاموش شده است.
البته خلق هنر اعتراضی در چنین شرایطی برای هنرمند هزینه‌هایی دارد. هنرمندی که تصمیم می‌گیرد از رنج مردم، از سرکوب زنان، از آزادی و از آینده سخن بگوید، در حقیقت بخشی از مسوولیت اجتماعی و تاریخی خود را بر دوش می‌گیرد. همین انتخاب است که هنر را از یک سرگرمی صرف فراتر می‌برد و به یک سند انسانی و تاریخی تبدیل می‌کند.
اعتراض هنری تنها درباره گذشته و دردهای امروز نیست؛ درباره آینده نیز هست. هنر می‌تواند تصویری از آینده‌ای را در خود نگه دارد که هنوز به وجود نیامده، اما انسان‌ها برای رسیدن به آن مبارزه می‌کنند.
آفرینش هنری از دل خاطره جمعی و خواست جمعی زاده می‌شود؛ از فریادهای خیابان، از اعتراض‌ها، از اشک‌ها، از سکوت‌ها و حتی از آرزوهایی که گاهی انسان‌ها جرئت بیان کردنشان را ندارند. شاید یکی از مهم‌ترین رسالت‌های هنر، کشف همین صداهای پنهان و ثبت آنها برای آینده باشد.
هنر اعتراضی به ما یادآوری می‌کند که انسان، حتی در تاریک‌ترین لحظات، حق دارد روایت خود را بسازد.
شعر، صدا، ساز و دوربین شاید به‌تنهایی نتوانند یک نظام سرکوبگر را تغییر دهند؛ اما می‌توانند حافظه مقاومت را زنده نگه دارند، امید را بازآفرینی کنند و آهنگ حرکت به سوی آزادی را رساتر سازند.
از همین رو، «تحصیل، کار، آزادی» را باید فراتر از یک ترانه شنید. باید آن را به‌عنوان بخشی از روایت هنری یک دوره تاریخی دید، روایتی از انسان‌هایی که در میان تاریکی، هنوز به روشنایی فکر می‌کنند.
در نهایت، اعتراض هنری یکی از زیباترین شکل‌های دفاع از کرامت انسان است. امید آن است که هنرمندان افغانستان، با وجود همه دشواری‌ها و هزینه‌ها، این رسالت انسانی و تاریخی را فراموش نکنند و همچنان صدای آزادی، برابری و کرامت انسانی باقی بمانند.
شاید روزی که این تاریکی به پایان برسد، بخشی از تاریخ آن روزگار را نه در کتاب‌های رسمی، بلکه در همین شعرها، ترانه‌ها، تصویرها و صداهایی پیدا کنیم که در سخت‌ترین روزها، از آزادی سخن گفتند.
