تمنا تابان
چهرهاش برای کوچک و بزرگ خانهها شناخته شده است. او دستکم 10 سال است که رضاکارانه و سه یا چهار بار در هر سال برای واکسن فلج کودکان یا پولیو به دروازه خانههای مردم میرود. در این گزارش، از این مهمان آشنای ساکنان بامیان با نام مستعار «زهره» یاد میشود.
زهره 28 ساله که پیش از تسلط طالبان دانشگاه را تمام کرده، برای یک دهه کار رضاکارانه دلایل تامل برانگیزی دارد: «معتقدم که هر کودک حق دارد از این بیماری محفوظ بماند، این کار به من آرامش روحی فراهم میکند و احساس میکنم به عنوان یک عضو جامعه مسوولیتم را در قبال مردمم ادا میکنم، این ادای مسوولیت وظیفهی هر فرد است، ما همه در قبال جامعه خود مسوول هستیم.»
افغانستان یکی از سه کشور جهان است که هنوز موفق به ریشهکنی بیماری فلج اطفال نشده و سالانه موارد مثبتی از این بیماری در آن ثبت میشود. براساس آمار سازمان جهانی صحت، در سال 2024 میلادی، 18 مورد مثبت فلج کودکان یا پولیو در افغانستان به ثبت رسیده است.
اولین واقعهی مثبت ویروس پولیو نیز در سال جاری میلادی، در ولایت بادغیس به ثبت رسیده است.
کارزار واکسن پولیو در افغانستان با کمک سازمان جهانی صحت و از طریق رفتن خانه به خانه تطبیق میشود. عمدتا واکسیناتورها در افغانستان رضاکار هستند.
این گزارش دستکم 10 سال فعالیت رضاکارانه زهره را در دل کوههای سرسبز بامیان روایت میکند؛ جایی که طبیعت با همه زیبایی خیرهکنندهاش، صحنه مبارزهای بیوقفه برای آیندهای بهتر برای کودکان است.
از نظر بسیاری، او نه تنها یک واکسیناتور رضاکار، بلکه نماد امید و فداکاری برای جامعهاش محسوب میشود.
زهره در مرکز بامیان زندگی میکند، اما او در جریان دورههای کارزار واکسن پولیو به یکی از روستاهای نزدیک به شهر بامیان میرود؛ جاییکه بیشتر از ۳ هزار خانواده در آن زندگی میکنند.
محل دقیق کار زهره به دلیل نگرانیهای امنیتی در این گزارش نمیآید. زیرا طالبان میانهی خوبی با کار زنان و روش کارزار خانه به خانه برای محو فلج کودکان ندارد. گفته میشود به دلیل محدودیتهای طالبان در ولایتهای جنوبی کشور، هیچ زنی در تیمهای مبارزه با پولیو در حال حاضر در این دو ولایت وجود ندارد و رهبر طالبان در قندهار، کمپاین خانه به خانه را هم منع کرده است.
زهره هر ساله با آغاز کمپاین ملی واکسیناسیون، برای چندین هفته به میدان میآید. او میگوید، در هر سال سه تا چهار دور کارزار تطبیق واکسین پولیو راه اندازی میشود که زهره دستکم 5 روز را ساعتها به صورت پیاده خانه به خانه میرود و به گفتهی خودش با اشتیاق به دنبال کودکان برای دادن واکسن پولیو میگردد.
در گرمای سوزان تابستان، وقتی که عرق بر پیشانیاش نشسته، او همچنان با لبخندی برلب، دروازه هر خانه را میزند یا در روزهای سرد بامیان که دستانش از سردی کرخت میشوند، او با همان شور و شوق ادامه میدهد: «من روزهای گرم تابستان و سردیهای خزان را تحمل میکنم تا مطمئن شوم هیچ کودکی در ساحهی مسوولیتم از واکسیناسیون محروم نمیماند، چون این کار یک مسوولیت بسیار بزرگی است که من به عهده گرفتهام.»
زهره میگوید، در هر دور کمپاین، یک روز برنامهی آموزشی دارد؛ سه روز، روزهای اصلی کمپاین است و آخرین روز هم اختصاص دارد به گشتن دوباره برای کودکانی که غیر حاضر بودهاند.
زهره میگوید: «ما در هر دور حدودا بیشتر از سه صد خانه ره کار میکنیم، یعنی حدود صد خانه در روز، ما تمام روز را به صورت پیاده خانه به خانه میرویم و کدام وسیلهی خاصی برای رسیدن به ساحه نداریم.»
طالبان اعتنای زیادی به محو پولیو در افغانستان ندارند. تا زمانی که با حکومت سابق افغانستان در جنگ بودند، در ساحهی تحت کنترل خود به واکسیناتوران به درستی اجازه کار نمیدادند. در مواردی هم تیمهای سیار کارزار واکسن پولیو هدف حملات مرگبار نیز قرار گرفتند. با برگشت طالبان به قدرت نیز این گروه بارها پیشپای کمپاین پولیو در افغانستان سنگاندازی کرده است. از جمله ممنوعیت کمپاین خانه به خانه در دو ولایت قندهار توسط رهبر طالبان و کاهش کمکهای مالی امریکا که نگرانیهای زیادی را از افزایش شیوع این بیماری در افغانستان بر انگیخته است.
قبلا تدروس آدهانوم، مدیرکل سازمان جهانی صحت، هشدار داده بود که کاهش ناگهانی کمکهای امریکا، بر تلاشها برای ریشهکن کردن فلج اطفال تاثیر گذاشته است.
زهره مایل نیست در مورد این که آمدن طالبان چه تاثیری روی کار او گذاشته است، صحبت کند. اما رعایت حجاب مورد نظر طالبان کاری است که همه زنان واکسیناتور باید رعایت کنند.
زهره تنها میگوید، هنوز خانوادههایی هستند که نسبت به واکسن پولیو باورهای غلط دارند: «متاسفانه هنوز هم خانوادههایی هستند که با واکسین موافق نیستند، گرچند تعداد این فامیلها خیلی کم شده ولی همانها هم وقت زیادی از آدم میگیره، ما مجبوریم هر طور شده اونا ره قانع بسازیم تا اطفالشان ره واکسین کنند و این موضوع حوصله زیاد کار داره، ما باید حداقل نیم ساعت با اونا صحبت کنیم تا قانع شوند.»
باورهای غلط در مورد واکسن پولیو، بویژه در مناطق جنوبی و شرقی کشور بسیار پررنگ است و این تبلیغات علیه آن وجود دارد که این کار توطئه خارجیها است که می خواهند به کودکان مسلمان آسیب برسانند.
هرچند در ساحهای که زهره کار میکند این باروها کمرنگ و در حال نابودی است، اما هر از گاهی با مواردی از این دست باورها روبر میشود: «بار اول که با مخالفت یکی از خانوادهها روبرو شدم، دومین سالی بود که به عنوان رضاکار کار میکردم، یک خانواده که تازه از پلخمری بغلان به بامیان کوچ آمده بودند، نمیخواستند طفلشان واکسین شوه، اونا میگفتند که واکسین چون توسط خارجیها جور میشه برای طفل ضرر داره و خارجیها میخواهند توسط همی واکسین غیرت را از مسلمانا بگیره.»
یا این باور نادرست دیگر که زهره در مورد آن میگوید: «در این اواخر وقتی ما طفلی ره واکسین خوراکی پولیو میدهیم، مادرش میگه که سعی کنید به دندان طفل نخوره وقتی میپرسیم چرا، میگن بخاطر که واکسین دندان طفل ره سیاه میکنه، ما مجبوریم با این باورهای غلط مبارزه کنیم، ما در مورد اینکه واکسین هیچگونه خطر و ضرری نداره باید ساعتها با مردم گفتگو کنیم، ما در جریان واکسین ۵ پیام اساسی که در مورد مفیدیت واکسین و یافتن افراد فلج است ره هم با مردم شریک میکنیم.»
سالانه ملیونها کودک زیر پنج سال در افغانستان باید واکسن فلج اطفال دریافت کنند. زیرا این کار برای کودکان اهمیت حیاتی دارد. پولیو نوعی بیماری است که اگر کودکان به آن مبتلا شوند، غیرقابل درمان است، اما با واکسن قابل پیشگیری است. حتا برخی از انواع این بیماری برای کودکان کشنده هم است.
در طول ۱۰ سال گذشته، زهره تنها شش سال به ساحه میرفت، اما در چهار سال اخیر، علاوه بر رفتن به ساحه، سرپرستی چندین تیم واکسیناتور را نیز بر عهده داشته است. او در هر دوره مسوولیت مدیریت و رسیدگی به توزیع واکسیناتورها در حداقل ۱۲۰۰ خانه را داشته است.
او میگوید، از وقتی که ساحهی مسوولیتاش بیشتر شده باورهای نادرست مردم نسبت واکسن پولیو را هم بیشتر میبیند. او گفته، بویژه از وقتی که طالبان بر سرکار آمده و خانوادههایی از ولایتهای دیگر در بامیان ساکن شده، بیشتر نگاه منفی دارند: «یکی از خانوادهها رضاکار ما را گفته بود که واکسین حرام است، چون توسط کفار جور میشه و نجس است، وقتی مه با پدر خانواده صحبت کردم و در مورد فواید واکسین برایش گفتم او قبول نکد، مشکل به حدی بزرگ شد که داکتران WHO آمدند و با او صحبت کردند و به نحوی قناعتش دادند.»
زهره نمیداند که با وضعیت جاری در افغانستان و بایدها و نبایدهای طالبان تا چه زمان میتواند به کارش ادامه دهد، اما آرماناش این است که روزی شاهد محو بیماری پولیو در افغانستان باشد.
او میگوید، سالها با سازمان جهانی صحت (WHO) همکاری کرده و به خوبی میداند که این بیماری چه خطراتی برای آیندهی کودکان دارد: «کودکان نسل آینده سرزمین ما هستند، ما باید هر کدام به اندازه توان خود برای بهتر شدن آینده اونا کار کنیم، اگر اونا صحتمند باشند در حقیقت جامعهی آینده ما صحتمند خواهند بود.»
زهره بارها تلاش کرده است که دختران بیشتری را به کار رضاکارانه برای مبارزه با بیماری پولیو در افغانستان تشویق کند. خیلی از دوستاناش هم به حرفهای او گوش کردهاند.
او گفته، خوشبختانه چندین سال است که هیچ مورد مثبتی از بیماری پولیو در میان کودکان در بامیان به ثبت نرسیده است.
براساس گزارش سازمان جهانی صحت، عمدتا در ولایتهای جنوبی، شرقی و غرب افغانستان این بیماری در میان کودکان مشاهده شده است.
کار واکسین خانه به خانه کار دشوار و وقتگیری است. زهره میگوید، بارها با چالشهای مختلفی روبرو شده است. به قول زهره برای این کار باید صبر ایوب را پیشه کرد و هرکسی به طریقی گوشهای از مبارزه علیه این خطر بزرگ که زندگی کودکان را تهدید میکند، بگیرد: «دلیلش هم این است که هدفم خیلی بزرگتر از خستگی و ماندگیام است، اطفال کشور ما به این کار به شدت نیاز داره، پس ما نباید خسته و دلسرد شویم.»
