مژده محمدی
در طول چهار سالی که طالبان بر افغانستان حاکم شدهاند، زنان و دختران کشور به رغم سرکوب شدید و اختناق این گروه دست از اعتراض برنداشتهاند.
دهها جنبش اعتراضی زنان با شعار مشترکِ ایستادگی تا پایان نابرابری، به دادخواهی ادامه دادهاند. در مقابل طالبان نیز به شدت اعتراضات خیابانی زنان را سرکوب و دهها زن را به زندان فرستادهاند. شکنجه، بدرفتاری و آزارهای جنسی بخشی از تجربه و روایت زنان معترض در بند طالبان را تشکیل میدهد.
قبلا عفو بینالملل در گزارشی گفته است، زنان معترض در زندان طالبان در معرض شکنجه و بدرفتاری قرار دارند.
حتا ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی سازمان ملل متحد برای افغانستان، در گزارشی گفته است که برخی از زنان و دختران در زندانهای طالبان مورد تجاوز و تعرض جنسی قرار گرفتهاند.
دیدهبان حقوق بشر نیز میگوید که پس از قدرتگیری طالبان در افغانستان، واکنش این گروه در برابر اعتراضات مسالمتآمیز زنان وحشیانه بودهاست.
اما زنان در مقابل همهی سرکوبهای طالبان، هرگز در برابر سیاستهای زنستیزانه طالبان کوتاه نیامدهاند. فعالان حقوق زن میگویند، اعتراض پیوسته و خاموش زنان، یک مانع جدی بر سر راه مشروعیتبخشی به حاکمیت طالبان بوده است.
حکومت طالبان اخیرا تنها از سوی روسیه به رسمیت شناخته شده است و تاکنون هیچ کشور دیگری طالبان را به رسمیت نشناختهاند.
اعتراضهای زنان علیه طالبان همچنان ادامه دارد و به نظر آگاهان میتواند یکی از عوامل مهم فشاری باشد که تعامل جامعهی جهانی با طالبان را کاهش میدهد و همچنین بازتاب آن در رسانهها یادآور این واقعیت است که طالبان، زنان و دختران را از حقوقشان محروم کردهاند.
رسانهی رخشانه در این گزارش، به مناسبت ۱۵ آگست و شروع حاکمیت دوباره طالبان بر افغانستان، روایت چهار سال ایستادگی زنان علیه محدودیتهای طالبان را بازگو میکند.
دیدهبان حقوق بشر: واکنش طالبان در برابر اعتراضات مسالمتآمیز زنان وحشیانه بودهاست.
علیه مشروعیتبخشی به طالبان
آگاهان معتقدند که در این چهار سال، طالبان تلاش کردهاند ذهنیت زنستیزانه خود را گسترش دهند، اما اعتراضات زنان عامل اصلی شکست طالبان در کسب مشروعیت و بهرسمیتشناسی بوده است.
شهرزاد اکبر، رئیس پیشین کمیسیون حقوق بشر افغانستان، در چهارمین سال مبارزه زنان علیه طالبان، در گفتوگو با رسانهی رخشانه میگوید که شرایط زنان نه تنها بهبود نیافته بلکه روزبهروز بدتر شده است.
در آستانهی چهارمین سال حاکمیت طالبان بر افغانستان، بخش زنان سازمان ملل متحد (UN Women) نیز گفته است طالبان به تحقق اهداف خود برای حذف زنان از زندگی عمومی نزدیک شده است.
این نهاد با اشاره به بدتر شدن وضعیت زنان تحت حاکمیت طالبان، گفته است طالبان با «موجی از دستورالعملها، زنان و دختران افغانستان را از حقوق و کرامتشان محروم کردهاند.»
خانم اکبر تاکید میکند این وضعیت در حالی ادامه دارد که طالبان، با وجود تلاشهای گسترده در داخل و بیرون از افغانستان، همچنان از سوی برخی کشورها مانند روسیه به رسمیت شناخته میشوند؛ موضوعی که به باور او ضرورت بسیج گسترده نیروهای آگاه و مسوولیتپذیر در برابر طالبان را دو چندان میکند.
شهرزاد اکبر میگوید: «توجه کنیم تا چی وقت یک لشکر بزرگ از مدافعان، آدمهای باسواد و با وجدان را در داخل و بیرون از افغانستان در برابر طالبان بسیج کنیم و بر این موضوع بهعنوان یک راهکار بلندمدت تمرکز کرد.»
او اشاره میکند که طالبان با ایجاد مدارس، رسانهها و صفحات اجتماعی مربوط به خودشان، تلاش دارند ذهنیت زنستیزانه را به ذهنیت عمومی افغانستان تبدیل کنند، اما اعتراضات زنان پیامی واضح دارد: وضعیت فعلی غیرقابل قبول و ناسازگار با اصول انسانی و اسلامی است.
در همینحال، در طول این چهار سال، زنان با وجود فشارهایی مثل سرکوب، شکنجه و ناپدیدشدنهای اجباری، صدای اعتراض خود را حفظ کرده و نقش مهمی در مبارزه علیه طالبان داشتهاند.
شهرزاد اکبر هشدار میدهد: «اگر زنان در داخل کشور اعتراض نکنند، بسیج و همدلی در سطوح داخلی، منطقهای و جهانی امکانپذیر نخواهد بود و فقدان این اعتراضات، روند به رسمیتشناسی و عادیسازی طالبان را سرعت خواهد بخشید.»
شکریه بارکزی، عضو پیشین پارلمان و سفیر پیشین افغانستان در ناروی نیز در گفتوگو با رسانهی رخشانه میگوید، اعتراضات زنان باعث شکست طالبان در کسب بهرسمیتشناسی و افزایش انزوای آنها شده است.
او میگوید: «هرچند دیدگاه جامعهی جهانی همواره شفاف و ارزشمحور نبوده، اما روایتهای مقاومت دختران معترض علیه طالبان، با بازتاب گستردهی نقض حقوق بشر و حقوق زنان، باعث شده جامعهی جهانی این موضوعات را پیششرط تعامل با طالبان قرار داده و با ردِ بهرسمیتشناسی، تشدید تحریمهای اقتصادی و محدودیت سفر رهبران این گروه، فشارها را افزایش دهند.»
خانم بارکزی تاکید میکند که حضور و فعالیت زنان از معترضین خیابانی تا خبرنگاران و نمایندگان سیاسی، تاثیر مستقیم بر جایگاه داخلی و خارجی طالبان داشته است: «عملکرد زنان از معترضان خیابانی تا خبرنگاران، فعالان مدنی و نمایندگان سیاسی بهطور مستقیم بر جایگاه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی طالبان در داخل و خارج کشور تأثیر گذاشته است.»
فوزیه کوفی، عضو پیشین مجلس نمایندگان افغانستان هم در گفتوگو با رسانهی رخشانه میگوید، زنان افغانستان در شرایط دشوار و تحت فشارهای اجتماعی و روانی همچنان با شیوههای خاص خود مبارزه میکنند.
خانم کوفی میگوید، زنان و دختران با از دست دادن حقوق و آزادیهایشان یگانه راه برای مبارزه با فشارهای طالبان را ایستادگی در برابر این گروه میپندارند.
او میگوید: «زنان و دختران در گفتگو با من میگویند که حقوق و آزادیهای خود را از دست دادهاند و اکنون که چیزی برای از دست دادن ندارند، باید ایستادگی کنند.»
خانم کوفی میافزاید: «خواهران ما در داخل افغانستان گاهی اوقات از اینکه تا فعلا تغییری نیامده، فکر میکنند که این پایان همه چیز است؛ ولی من یقین دارم که روزی دوباره امید و آرزوی آنها تحقق پیدا میکند، ولی ما فقط باید ایستادگی کنیم.»
فوزیه کوفی که عضو هیئت مذاکره کنندهی حکومت در دوران جمهوریت در مقابل طالبان بود، تاکید دارد که شرایط فعلی تا حد زیادی ناشی از سیاستهای بینالمللی است که تغییر آنها نیازمند کار مستمر و هماهنگی زنان داخل و خارج کشور است.
او میگوید: «ایستادگی ما تاثیر داشته، اما تغییر کلی بر وضعیت افغانستان نداشته چون پالیسی دنیا همین را ایجاب نمیکند؛ امیدوار هستیم که با کار دوامدار و هماهنگی، ما بتوانیم بر پالیسی جهان تغییر بیاریم، چون دنیا هم در اکثر موارد اولویت خود و منفعت خود را تشخیص میدهد و فقط مردم افغانستان نتوانستند منفعتهای خود را تشخیص بدهند.»
فعالان جنبشهای اعتراضی زنان به این باورند که اعتراضات زنان، روزنهی امید در دل ناامیدی بوده است.
رقیه ساعی، مسوول جنبش تحول تاریخ زنان، میگوید که اعتراضات زنان در طول چهارسال اخیر نقشی در تغییر وضعیت مردم و زنان افغانستان در آن واحد نداشته و تنها مشروعیت این گروه را زیر سوال برده است.
خانم ساعی میگوید: «گروه طالبان اعتراضات زنان بهویژه اعتراضات خیابانی زنان را سرکوب و زنان و دختران معترض را دستگیر، زندانی و تحت شکنجه قرار دادهاند؛ ولی حتا سرکوبها نتوانسته صدای زنان را خاموش بسازد و زنان از چهاردیواری خانههایشان صدای اعتراض و نارضایتی خودشان را اعلام کردهاند و جنایت این گروه را برای جهانیان بهتصویر کشیدهاند.»
طاهره ناصری، مسوول جنبش زنان بهسوی آزادی و فعال حقوق زن نیز میگوید، اعتراضات زنان، هم چهرهی واقعی طالبان را برملا کرده و هم تبلیغات حامیان این گروه را زیر سؤال برده است.
طاهره میگوید: «از روزی که طالبان بر قدرتسیاسی افغانستان حاکم شدهاند اعتراضات شکل گرفت. زنان معترض واکنش خود را در قبال فرامین زنستیزانه و نقض حقوق بشر طالبان بهگونهای اعتراضی بیان میکنند. ما مثلا این قانون را نمیخواهیم که علیه زن است یا نقض حقوق بشر است و این اعتراضات در رسانههای بیرونی و بینالمللی و صفحات اجتماعی انعکاس خوبی دارد و تا اکنون مانع تعامل و بهرسمیتشناسی طالبان شده است.»
«اگر بایستیم، طالبان ریشهکن میشود»
نصیره ۲۳ ساله [نام مستعار]، که از دو سال بدینسو به صف زنان معترض پیوسته، میگوید که مقاومت زنان افغانستان حتی در سختترین شرایطی که طالبان در پی حذف کامل زنان از جامعه بودند، توانسته امید را زنده نگه دارد.
او نخستینبار پس از حمله به آموزشگاه کاج، همراه با جمعی از دانشجویان در نزدیکی دانشگاه بلخ، تجمع اعتراضی برپا کرد؛ اعتراضی که با برخورد خشونتآمیز نیروهای طالبان روبهرو شد.
نصیره میگوید: «شعار ما علیه تعصب و جهالت و بر حق امنیت، آموزش و کار زنان تأکید داشتیم که طالبان با ما برخورد کردند، جمعیت را پراکنده کردند، تلفنهایمان را شکستند و تعدادی را بازداشت کردند که بعد با ضمانت آزاد شدند.»
این دختر جوان که بارها در خیابانهای شهر مزار و حتی در فضاهای سربسته دست به اعتراض زده، میگوید با وجود ترس از شناسایی و بازداشت توسط طالبان، هر بار که برای شرکت در تجمعهای اعتراضی قدم برمیدارد، حس قدرت دارد: «حس میکردم توانایی ایستادن دارم، توانایی اینکه برای گرفتن حقم اعتراض کنم. حتی اگر در این مسیر آسیب ببینم، بازداشت و زندانی شوم یا تحت تعقیب قرار بگیرم، باز هم ادامه میدهم.»
به باور نصیره، در طول چهارسال، مبارزات زنان هرگز بیثمر نبوده است. او معتقد است اگر زنان و دختران افغانستان با شعار «تعصب، جهالت است» به خیابانها نمیآمدند و برای حق خود فریاد نمیزدند، امروز وضعیت برای زنان دشوار تر از این بود.
اما مهمترین باور نصیره این است که تداوم این اعتراضها روزی به پایان کامل حاکمیت طالبان خواهد انجامید. او با اطمینان میگوید: «اگر ما بایستیم و عقب ننشینیم، طالبان روزی از ریشه کنده خواهند شد.»
لیدا مبارز [نام مستعار]، یکی دیگر از دختران معترض که از آغاز سال ۲۰۲۲ برای بلندکردن صدای زنان به جمع معترضان پیوسته است، میگوید اگر مبارزات زنان نبودند، آنان بهگونهی کلی از ساختار جامعه محو میشدند؛ آنگونه که حتی اجازه نگاهکردن از پشت کلکین را نداشتند.
او میگوید: «تغییرات زیادی در جامعه آمده است؛ طالبان هر روز محدودیت وضع میکنند و ظلم میکنند. زنان به بهانههای مختلف مثل بیحجابی، بدرفتاری، کارهای غیراخلاقی دستگیر و زندانی میشوند و به نوعی شکنجههایی از سوی طالبان در زندانها بالای اینها صورت میگیرد؛ ولی همین مبارزات باعث شده تا صدای زنان شنیده شود.»
لیدا که مسوول یک جنبش اعتراضی است، میگوید که در زمان برپایی اعتراضات، با حساسیت و دقت بسیار، گردهماییهای اعتراضی را برگزار میکنند: «با اعضای خانواده و دوستانی که به آنها اعتماد داریم، اعتراضات را در محیطهای سربسته آغاز کردیم و آن را ادامه دادیم و هنوز هم در حال مبارزه هستیم.»
«اگر بایستیم، طالبان ریشهکن میشود»/ عکس: ارسالی به رسانهی رخشانه
در همینحال، حوا مبارز ۲۵ ساله [نام مستعار]، عضو جنبش زنان ترکتبار میگوید، او و همتیمیهایش از چهار سال پیش تاکنون در برابر تهدیدها در خیابانها و گردهماییهای سربسته علیه طالبان حضور داشتهاند، اما این دختر جوان معتقد است صدایشان آنطور که باید شنیده نشده است.
او میگوید: «اگر جامعهی جهانی بر طالبان فشار وارد میکرد، زنان افغانستان امروز میتوانستند به حق تحصیل و کار دست یابند، ولی تا حالا هیچ اقدام عملی برای تغییر شرایط زنان از سوی جامعهی جهانی انجام نشده است.»
این دختر معترض با تاکید بر ادامه اعتراضات، معتقد است که کنار کشیدن از آن میتواند به تکرار تبعیض و بیعدالتی در آینده منجر شود: «من چهار سال را برای آینده خودم، دخترانم و تمام زنان و دختران افغانستان مبارزه کردهام و این مبارزه را ادامه میدهم تا نسل بعدی دچار تبعیضی که ما شدیم نشود و عدالت برای تمام دختران و زنان برسد.»
حوا، دانشجوی رشته حقوق در یکی از دانشگاههای خصوصی بود که با فرمان ممنوعیت تحصیل طالبان از ادامه تحصیل بازماند. او میگوید که این محرومیت، وضعیت روحی و روانیاش را به شدت تحت تأثیر قرار داده، اما تصمیم گرفته با پیوستن به مبارزات زنان، در برابر ظلم بایستد: «خاموشی در برابر ظلم، خودِ ظلم است. وقتی دیدم زنان کشورم از حق تعلیم، تحصیل و زندگی محروم میشوند، نتوانستم ساکت بمانم. وجدانم قبول نکرد که فقط نظارهگر باشم؛ خواستم در کنارشان بایستم و مبارزه کنم.»
در چهار سال اعتراضات پیدا و پنهان زنان علیه طالبان، داعیههای اساسی دیگری را نیز میتوان دید. اولین مطالبهی به رسمیتشناسی آپارتاید جنسیتی در افغانستان تحت حاکمیت طالبان توسط فعالان و زنان معترض افغانستان مطرح شد. این داعیهی اکنون به عنوان مسالهای جدی راه خودش را در نهادهای مهم جهانی باز کرده است.
تاجایی که ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در امور افغانستان، گفته است که زنان افغانستان در حال تحمل یک نظام مبتنی بر «آپارتاید جنسیتی» هستند.
دادگاه بینالمللی کیفری در تاریخ ۱۷ سرطان امسال، حکم بازداشت رهبر و رییس دادگاه عالی طالبان را صادر کرد. اقدامی مهم که به باور بسیاری از کنشگران نتیجهی دادخواهی غیر مستقیم فعالان حقوق زنان و زنان معترض افغانستان بوده است.
جنبشهای اعتراض زنان بارها این درخواست را به آدرس نهادهای حقوقبشری و بینالمللی داده بودند.
