زیبا بلخی
حوالی عصر سهشنبه (۲۰عقرب) امسال درد زایمان به سراغ خواهر بزرگتر مدینه (نام مستعار) آمد. خانوادهاش به سرعت او را به شفاخانه ولایتی سرپل بردند. آنجا هیچ داکتر متخصص نسایی ولادی حضور نداشت و از قابلهها هم کاری ساخته نبود.
بیمار نیاز به عملیات سزارین داشت و در شفاخانه ولایتی سرپل کسی نبود که این کار را انجام دهد. خانوادهاش مادر در حال زایمان را به یک شفاخانه شخصی در ولایت جوزجان که یکونیم ساعت دورتر بود، منتقل کردند.
مدینه ۳۶ ساله گفته است: «وقتی به شفاخانه رسیدیم داکترها گفتند طفل متاسفانه فوت کرده. اگر کمی دیگر هم دیر میکردید امکان داشت مادرش را هم از دست میدادیم. داکترها زود عملیات کردند، خواهرم نجات یافت اما متاسفانه طفلش فوت کرد.»
مواجه شدن با این وضعیت برای ساکنان سرپل آشنا است. یک منبع معتبر صحی در شفاخانه ولایتی سرپل به رسانهی رخشانه گفته است هر ماه بهطور متوسط حدود چهار مادر و هشت کودک به دلیل کمبود خدمات صحی و داکتر متخصص در این شفاخانه جان میدهند.
این منبع صحی که با حفظ هویتاش صحبت کرده، گفته است: «متاسفانه در شفاخانه سرپل فقط یک داکتر متخصص نسایی و ولادی است که آن هم از ساعت ۸ صبح تا ۱۲چاشت در شفاخانه است و کار میکند بعد از این ساعت هر مریض عاجلی که بیاید دیگر داکتری نیست که برایش رسیدگی بکند…وضعیت بسیار اینجا در بخش نسایی بحرانی است.»
افغانستان از نظر نرخ بالای مرگومیر مادران در رتبه هفتم جهان قرار دارد. بخش زنان سازمان ملل متحد (UN Women) در افغانستان در تاریخ شانزدهم سنبله امسال گفته است: «خطر مرگومیر مادران در حال افزایش است؛ بهویژه با نرخ بالای زایمان در نوجوانان بهدلیل ازدواج کودکان.»
این وضعیت در ولایتهای دوردست و محروم بیشتر است. منبع صحی از سرپل گفته است: «آمار مرگ و میر را زیاد کوشش میکنند پنهان بکنند، حتا در جلسه راپوردهی که از طرف صبح است هیچ نمیگویند چقدر طفل یا مادر فوت کرده چون نام شفاخانه بد میشود.»
مدینه میگوید، اگر در شفاخانه ولایتی سرپل متخصص نسایی ولادی حضور داشت، اکنون فرزند خواهرش زنده بود: «خواهرم دو پسر داشت و این طفلش دخترک بود، همیشه میگفت همین هم بخیر تولد شود بس میکنم دیگر طفل نمیارم. اما بخاطر نبود داکتر و بیتوجهی در شفاخانه، طفلکش فوت کرد.»
بیگم (نام مستعار) ۲۸ ساله از ساکنان سرپل به تازگی جنین سه ماههاش را از دست داده است. او گفته است: «به نام شفاخانه است هیچ خدمتی به مردم خصوصن به زنها نمیکنند. من خودم طفل سه ماههام سقط شده. شام ساعتهای ۶ بجه بود که خونریزی داشتم. فشارم پایین شده و بیهوش شده بودم، شوهرم مره به شفاخانه دولتی اینجا برد ولی قابلهها هم هیچ توجه نکردند. شوهر بیچارهام مجبور در همان وقت شب من را برد به ولایت جوزجان.»
زنان در ولایت سرپل با چالشهای جدی در دسترسی به خدمات صحی، بهویژه در بخش نسایی و ولادی، روبهرو هستند. کمبود امکانات، نبود کادر متخصص، دوری راه و مجبور شدن بیماران به پرداخت هزینههای سنگین، جان مادران و نوزادان را با خطر جدی مواجه کرده است.
یک منبع صحی دیگر از شفاخانه ولایتی سرپل، از اتفاقی دردناک یاد میکند که برای یک زن جوان در آنجا رخ داده است.
مونسه ماندگار (نام مستعار) موظف در شفاخانه ولایتی سرپل، روایت میکند که نزدیک به سهماه پیش یک زن برای زایمان نخستین بارداریاش به شفاخانه مراجعه کرد. ساعت سه پس از چاشت که وضعیت مادر وخیم بود و نیاز فوری به عملیات سزارین داشت.
به گفته این منبع، در زمان انتقال این زن، داکتر متخصص زنان و زایمان حضور نداشت و قابلههای شفاخانه که آموزش ندیده و تجربه کافی نداشتند، عملیات سزارین را انجام دادند. در جریان این عملیات، طفل جان خود را از دست داد و قابلهها موفق به توقف خونریزی مادر نشدند.
مونسه توضیح میدهد که در نهایت، برای نجات جان مادر، یک داکتر جراح عمومی مرد شفاخانه وارد عمل شد. به گفتهی مونسه از این که داکتر جراح عمومی قادر به توقف خونریزی مادر نبود پس از بررسی وضعیت، مجبور شد رحم زن را بردارد تا خونریزی مهار شود.
او میگوید: «دخترک حدود ۲۵یا ۲۶ساله معلوم میشد، طفل اول باریاش بود. وقتی به شفاخانه انتقال دادن داکتر متخصص نسایی نبود، سزارینش را قابلهها انجام دادن و بیشتر قابلهها بیتجربه هستند. در جریان عملیات هم طفل فوت کرد و هم مادر خونریزی شدید داشت و قابلهها قادر به توقف خونریزی نبودند.»
مونسه ماندگار گفته است، آن خانم برای همیشه فرصت باردار شدن دوباره را از دست داد: «آینده زن بیچاره بر باد شد دیگر حمل گرفته نمیتواند. خدا میداند زن بیچاره تا آخر عمر چقدر طعنهخور شوهر و خسران شود. چون اینجا سرپل است، مردم عقب مانده هستند. اگر داکتر صحیح همان زمان در شفاخانه میبود حالی هم زن صحتمند میبود و هم طفلش زنده میماند.»
خدمات صحی در شفاخانههای دولتی در افغانستان برای بیماران رایگان است؛ اما مونسه ماندگار میگوید، در شفاخانه دولتی سرپل عموما مصارف دارو و وسایل مورد نیاز برای عملیات به دوش بیماران است: «در شفاخانه هیچ چیزی رایگان برای مریضان نیست. یک مریض حتا از یک سرنج گرفته تا بنداژ و گازپت همهشان را باید خریداری بکند و به کسی که فقیر است واقعن برایش دشوار است.»
سازمان ملل متحد پیش از این گفته است که هر دو ساعت یک مادر در افغانستان بهدلیل عوارض قابل پیشگیری جان خود را از دست میدهد. آندره سابرتون، معاون اجرایی صندوق جمعیت سازمان ملل متحد (UNFPA ) گفته است که کاهش بودجهی کمکی در افغانستان به معنای از دست دادن جانها و زندگیهای کمتر زیسته شده است.
راه طولانی از عوامل مرگ و میر مادران و نوزادان
سرپل در ۶۰۳ کیلومتری از شهر کابل در شمال افغانستان موقعیت دارد. ولایت کوهستانی، با راههای دشوار گذر.
ولسوالی کوهستانات یکی از این ولسوالیهای ولایت سرپل است. به گفته منابع مردمی در این ولسوالی، مسیر رسیدن از آن به مرکز ولایت حدود سه الی پنج ساعت و حتا نظر به قریهها بیشتر از این زمان میبرد.
ساکنان این ولسوالی میگویند اگر ولادتهای پرخطر و یا نیاز به عملیات سزارین باشد، بهدلیل نبود داکتر متخصص نسایی، احتمال زنده ماندن نوزاد و مادر بسیار کم است و در بسیاری موارد طفل و یا مادر پیش از رسیدن به شفاخانه جان میدهند.
نذیر، باشنده قریه «گنجیهای» ولسوالی کوهستانات ولایت سرپل است. او میگوید: «اینجا بیشتر در خانه ولادت میکنند چون شفاخانه نیست، کلینیک صحیح نیست. کلینیک بالای تپه است، مجبور هستیم بالای مرکب مریض خود را به کلینیک ببریم و خانم حامله دار کی میتواند به آنجا برود. به همین خاطر بیشتر در اینجا زنان در خانه ولادت میکنند. تا مرکز سرپل از اینجا تقریبا چهار ساعت راه است. تا اینقدر راه را برویم طفل و مادر میمیرد و کرایه موتر هم زیاد است ما همه غریب کار هستیم و پول هم نداریم.»
نذیر میگوید، خانم برادرش که پنجمین فرزندش را قرار بود به دنیا بیاورد، در مسیری که میخواست برای ولادت به مرکز ولایت سرپل برود، در ماه میزان سال جاری بر اثر خونریزی شدید قبل از ولادت جانش را از دست داد و طفلش نیز تلف شد.
او همچنین گفت: «در قریه ما مرگومیر مادر و طفل زیاد است. زن برادر من ولادت میکرد وضعیتاش خراب بود. حتا بیهوش شده بود خونریزی شدید داشت، کلینیک دیگر قریهجات هم وضعیت زن اگر وخیم باشد رسیدگی نمیتوانند به همین خاطر بردند در مرکز سرپل، ولی در جریان راه هم طفل مرد و هم زن برادرم. راههای ما هم خراب است، بسته کوه است، تا مرکز رفتن بسیار سخت است. کاش که همینجا داکترهای لایق را بیارند تا زنهای ما و اولادهای ما نمیرند.»
در ولسوالی سنچارک ولایت سرپل نیز وضعیت چندان بهتر نیست. مسیر این ولسوالی تا مرکز ولایت، حدود دو تا چهار ساعت راه است؛ زمانی که برای زنان باردار در وضعیت اضطراری، بسیار خطرناک عنوان میشود.
همچنین باشندگان ولسوالی بلخاب یکی از ولسوالیهای دورافتادهی دیگر سرپل میگویند فاصله این ولسوالی تا مرکز ولایت، حدود هفت ساعت راه است و بهدلیل عبور از کوتلهای صعبالعبور، انتقال بیماران در بسیاری از اوقات ممکن نیست.
به گفتهی آنان، نبود مراکز مجهز صحی و داکتران متخصص، سبب شده است که بسیاری از زنان مجبور به ولادتهای خانگی شوند؛ ولادتهایی که بدون امکانات صحی و در شرایط پرخطر انجام میشود، بیشتر باعث مرگ مادران و نوزدان میگردد.
مبین، از ساکنان ولسوالی بلخاب ولایت سرپل که فرزند چهارم خود را هنگام ولادت از دست داده و دختر کاکایش نیز جانش را از دست داده، گفته است: «کلینیک و داکتر صحیح نیست. یک ولادت عادی را کلینیکها انجام میدهند، ولی اگر وضعیت طفل و مادر وخیم باشد، میگویند به مرکز ببرید. راه خراب است تا مرکز هفت ساعت راه و کرایه موتر هم بسیار قیمت است، ما توانش را نداریم زن خود را وقت ولادت تا مرکز ببریم. بخدا اگر کمی در جریان ولادت به مادر یا مریض مشکلی پیش شود اینها رسیدگی نمیتوانند.»
او گفته است، بیشتر اوقات به جز دعا به درگاه خداوند کاری از دست کسی ساخته نیست: «طفل خودم چهارم باریام بود، سر ولادت مرد، عروس کاکایم همی قسم سر ولادت اولین طفل، خودش مرد و طفلش زنده ماند. کسی نیست که در ولسوالی ما توجه درست بکند.»
