دختری ورزشکار که میان او و آرزوهایش زمین تا آسمان فاصله افتاده

تمنا تابان

طوبا زمانی را به یاد می‌آورد که آزادانه برای تمرینات به جمنازیوم ورزشی «روح‌الله نیکپا» در مرکز شهر بامیان می‌رفت و بسکتبال بازی می‌کرد. زمستان‌ها با شوق فراوان در میدان بازی کرولینگ در «دره سبزک» بامیان قدم می‌گذاشت. یک سال مانده به سقوط افغانستان، او به ورزش اسکی هم روی آورده بود.

طوبا (نام مستعار) دختر ۲۶ ساله‌ی بامیانی است که تا پیش از محدودیت‌های طالبان همزمان در سه رشته‌ی ورزشی فعال بود. حالا پایش از ورزش گرفته شده و به قول خودش، در خانه زندانی شده است.

طوبا در گفت‌وگو با رسانه‌ی رخشانه، خاطرات آن روزها را چنین توصیف می‌کند: «حدود ۴ سال می‌شد ورزش می‌کردم، در اوایل به تیم بسکتبال دختران بامیانی پیوستم، آن‌جا محیط آرام و مناسب در اختیار ما بود، وقت‌هایی بود که با هم‌تیمی‌هایم به جمنازیوم روح‌الله نیکپا می‌رفتیم و با خاطر آرام و آسوده تمرین می‌کردیم، آن‌روزها بهترین روزهای زندگیم بودند.»

از میان هر سه رشته‌ی ورزشی، استعداد طوبا در بازی بسکتبال بیشتر بود، برای همین او گفته است، همیشه به قدم گذاشتن در میدان‌ رقابت‌های بین‌المللی فکر می‌کرد. وضعیتی که حالا دارد، زمین تا آسمان با آرزوهایش فرق می‌کند؛ ناامید، دل‌شکسته و زندانی در کنج‌خانه.

نام بامیان تا پیش از طالبان با هنر، ورزش و آزادی‌های اجتماعی برای زنان گره خورده بود. دختران برای ورزش و هنر از آزادی بسیاری برخوردار بودند. زنان در جشنواره‌های موسیقی، بازی‌های زمستانی و همایش‌های فرهنگی پیشگام بودند.

طوبا هم به یاد می‌آورد که چگونه در مناسبت‌های مختلف آزادانه می‌توانست خود و توانایی‌هایش را نشان دهد: «به‌مناسبت روز زن، مادر، روز جهانی صلح و امثال این مناسبت‌ها، ریاست امور زنان با همکاری موسسات به‌خصوص یوناما برای ما مسابقه می‌گرفت و ما بین تمام تیم‌ها مقام‌ می‌گرفتیم و تشویق می‌شدیم، خیلی وقتا ما اول می‌شدیم.»

طوبا همزمان با تمرینات ورزشی، دانشگاه هم می‌رفت: «در آن زمان در دانشگاه بامیان محصل بودم؛ در پهلوی درس و تحصیل بسیار دوست داشتم ورزش کنم، ورزش برایم انگیزه می‌داد و امید خلق می‌کرد.»

زمانی که طوبا به دنیای ورزش قدم گذاشت، زمستان یک سال بعدش خبردار شد که فدراسیون «کُرلینگ» در بامیان شروع به فعالیت کرده است. خبر خوش برای دختری که عاشق زمستان‌های بامیان و ورزش‌های زمستانی بود. او از همان روز به بعد یکی از بازیگران ثابت‌قدم کرولینگ در بامیان شد: «ما بیشتر جمعه‌ها به منطقه‌ای به نام دره‌ی سبزک که از مرکز بامیان فاصله زیادی نداره و در مسیر آقرباط_سیغان است، می‌رفتیم و روی یک بند آب که آب‌ها را یخ می‌بست کرلینگ بازی می‌کردیم.»

 کُرلینگ (Curling) ورزشی است که با هُل دادن سنگ‌ها روی صفحات یخی انجام می‌شود. سنگ‌ها به سمت هدفی متشکل از سه دایره متداخل لغزانده می‌شوند. کرلینگ، بازی گروهی ورزشی و تفریحی است که بین دو گروه روی سطح بسیار مسطح و هموار یخ انجام می‌شود.

به دلیل هوای به شدت سرد بامیان در زمستان‌ها، این ولایت یکی از معدود جاهایی است که مناسب ورزش کرولینگ است.

طوبا روزگاری را که می‌توانست آزادانه در کنار دوستانش کرلینگ بازی کند، خاطرات فراموش نشدنی خودش توصیف می‌کند: «روزگار خوبی بود، با دوستان و هم‌تیمی‌هایم بدون کدام دغدغه و تشویشی ورزش می‌کدیم، نه از کسی ترسی داشتیم و نه هم خانواده ما ممانعت می‌کردند، آن‌وقت‌ها نمی‌فامیدیم که یک روزی خواهد رسید که برگشت به این میدان به آرزو تبدیل شود.»

اعضای تیم کرولینگ، بسکتبال و اسکی که طوبا عضو آن بود، اکنون همه پراکنده شده‌اند. وقتی او این را می‌گوید، حسرت گذشته به وضوح در صدا و صورت‌اش پیدا است: «دوستا و هم‌تیمی‌هایم همه پراکنده شده‌اند، کسانی‌که در بامیان مانده هم از هم دوریم و ارتباط نداریم، راستش انگیزه‌ای برای ارتباط و رفت و آمد نمانده.»

طالبان با وضع محدودیت‌های زیادی بر زندگی زنان، شرایط را برای آن‌ها به طور اسفناکی رقم زده است. فرصت‌های آموزشی، آزادی‌های اجتماعی و حق کار از زنان گرفته شده است. ورزش نیز به روی زنان قدغن شده است. تیم‌های ورزشی زنان در افغانستان منحل شده، دروازه‌های باشگاه به روی زنان بسته شده و حتا در برخی از ولایت‌ها قدم زدن زنان برای ورزش در پارک‌های عمومی هم ممنوع شده است؛  بامیان نیز که روزگاری در ورزش زنان سرآمد بود، مستثنا نمانده است. بیش از سه سال است که بازی‌های زمستانی بدون حضور زنان برگزار می‌شود.

طوبا یک سال قبل از سقوط حکومت جمهوریت بازی اسکی را نیز شروع کرده بود؛ هرچند که در بازی اسکی هنوز حرفه‌ای نشده بود، اما یک زمستان تمام در میدان‌های اسکی بامیان تمرین کرد. خودش می‌گوید، به این امید که روزی توسط یکی از این سه ورزش بتواند پرچم کشورش را در سطح جهانی به اهتزاز درآورده و بر سکوی قهرمانی ایستاده شود: «دقیقا زمستان ۱۳۹۹ با دوستایم در پیست اسکی شهید مزاری در تپه گنبدگ اسکی می‌کردیم، اوایل یاد نداشتم؛ اما با تمرین دوامدار بلد شدم، هنوز عضویت هیچ یک از کلپ‌های اسکی را کسب نکرده بودم.»

طوبا روزگاری را که می‌توانست آزادانه در کنار دوستانش کرلینگ بازی کند، خاطرات فراموش نشدنی خودش توصیف می‌کند/ عکس: صفحه فیسبوک فدراسیون کرلینگ بامیان

با فرارسیدن بهار و پیش از رسیدن زمستان طوبا که می‌خواست خودش را در ورزش اسکی هم ثابت کند، ورق برگشت. دولت جهموریت سقوط کرد و گروهی بر افغانستان حاکم شد که فقط از زنان می‌خواهند در کنج‌خانه بمانند.
برخی از جزئیات مثل محل زندگی، نام اصلی و نام تیم‌های ورزشی که طوبا عضو آن بود، به دلیل نگرانی در این گزارش نمی‌آید. چون ترس از پیگرد این زنان توسط طالبان وجود دارد. برای همین صدها ورزشکار زن مجبور به فرار از افغانستان شده‌اند.

نظر طالبان در مورد ورزش زنان بسیار منفی است. آن‌ها ورزش زنان را هم غیر شرعی و هم غیر ضروری می‌دانند. در ماه‌های اول حاکمیت طالبان بود که احمدالله وثیق، معاون کمیسیون فرهنگی این گروه به یک رسانه‌ی استرالیایی گفته بود، ورزش زنان یک فعالیت «نامناسب و غیر ضروری» است. همین مقام طالبان بعدا به ریاست تربیت بدنی و ورزش این گروه رسید. 

طوبا گفته است: «تابستان سال بعدش دولت سقوط کرد و طالب آمد، همه از وحشت طالبان از شهر فرار کردیم، وقتی دوباره به شهر برگشتیم دیگر حتی کسی از دخترا جرأت نداشت از خانه بیرون شوه، ورزش و کارهای ورزشی که بمانه سرجایش.»

به تازگی وزیران خارجه زن ۱۷ کشور گفته‌اند، طالبان با وضع محدویت‌ها علیه زنان و دختران در پی حبس کردن آنان در خانه است.

اتفاقی که بیش از سه سال است عملا بر سر زندگی دختران و زنان افغانستان، بویژه دختران ورزشکاری مثل طوبا سایه انداخته است: «بیشتر وقتا خانه هستم، دلم برای روزهای گذشته تنگ میشه، برای وقتایی که مثل پرنده‌ها آزاد بودیم، نه قیدی بود و نه بندی، حالا حتی در بین حویلی خود دوش (دویدن) نمی‌تانیم.»