آزاده تران
پس از تغییرات زیاد طالبان در سیستم آموزشی افغانستان، مسوولین طالبان در وزارت معارف در تاریخ ۱۱ دلو ۱۴۰۳، با ارسال مکتوبی به تمام مکاتب افغانستان دستور دادند که مدیریت مکاتب دولتی و خصوصی، در سال جدید تعلیمی (۱۴۰۴)، برنامههای درسی خود را طبق پلان رهبری این وزارت تنظیم کرده و یک فرد «قاری» و «عالم دین» را نیز برای تدریس مضامین دینی و موضوعات شرعی استخدام نمایند.
در دستور جدید، تعدادی از مضامین درسی دانشآموزان مکتب از صنف «اول الی دوازدهم» حذف شده و به جای آن مضامین دینی و قرآنی در ساعتهای درسی افزایش یافته است.
طالبان در این اقدام، مضمون «مهارتهای زندگی» را از ساعتهای درسی دانش آموزان «صنف اول الی سوم» حذف کرده و به جای آن ساعتهای درسی قرآن کریم را افزایش داده است. همچنین ساعتهای درسی «رسم و خط» را ادغام کرده و از چهار ساعت درسی به دو ساعت در هفته کاهش دادهاند و در عوض مضمون تعلیمات اسلامی «پنج» ساعت در هفته تدریس میشود.
در بخش دیگر، مضامین «تعلیمات مدنی، وطندوستی، فرهنگ و هنر» از دوره لیسه، غیر ضروری پنداشته شده و حذف شده است. همچنین ساعتهای درسی مضامین «رسم و خط» در صنف «چهارم الی ششم» ادغام شده و از چهار ساعت درسی در هفته به دو ساعت کاهش داده شده است و ساعتهای حذف شده به مضمون «تعلیمات اسلامی» اختصاص داده شده است.
همچنین در این دستورات جدید طالبان تاکید شده که آغاز ساعت درسی دانشآموزان، با مضامین تعلیمات اسلامی و یا قرآن کریم باشد.
این تغییرات برای بسیاری از دانشآموزان شوکه کننده و ناامید کننده بوده است. مصطفی اکبری (نام مستعار) ۱۸ساله، دانشآموز صنف دوازدهم یک مکتب خصوصی در کابل میگوید: «خودم دوست دارم نقاش و آوازخوان شوم. اما متاسفانه حالا در افغانستان نقاشی و موسیقی هیچجایگاهی ندارد. پس ما کجا بریم، یعنی بیسواد بیشینیم؟ همین موضوعات تمام انگیزهی ما و دیگر دانشآموزان را ضرب صفر کرده است.»
مصطفی به این نظر است که اکنون مکاتب شبیه مدرسههای دینی طالبان شده است. فعالیتهای فرهنگی انگیزهبخش مثل شعرخوانی، ترانه، سرود، مقاله و حتا دعا هم از برنامه روزانه مکاتب به دستور طالبان لغو شده است.
مصطفی گفته است: «آنها با اجرای برنامهی فرهنگی، استعدادهای خفتهی درونشان را پیدا میکردند و خود را در آن پیدا میکردند. اما طالبان با حذف این برنامهها با کودکان افغانستان به صورت غیر مستقیم مخالفت میکنند.»
وزارت معارف گروه طالبان اعلام کرده که ۵۱ عنوان درسی را از چندین مضمون درسی صنف اول تا دوازدهم حذف کردهاند.
این تصميم بهتازگی از سوی وزارت معارف طالبان گرفته شده و این عنوانها از مضمونهای دری، پشتو، اجتماعیات و انگلیسی حذف شده و تدریس آنها در مکتب منع شده است.
در مکتوبی که در اختیار رسانهی رخشانه قرار گرفته، آمده است که این درسها برخلاف «آموزههای دینی، پالیسی امارت اسلامی و معیارهای آموزشی» بودهاند.
«بیرق، روز معلم، مادر، حقوق زن در جامعه، حقوق بشر، بشردوستی، میله گل سرخ، مجسمههای بامیان، رسم و ترانههای مردمی، خلافت حضرت علی» و چندین عنوان دیگر، عنوانهای درسی حذف شده از مضمونهای دری و پشتو هستند.
وزارت معارف طالبان همچنین گفته که مضامین ساینسی مکتب را نیز بررسی میکند تا اگر مواردی برخلاف «آموزههای دینی، پالیسی امارت اسلامی و معیارهای آموزشی» پیدا شد، آنها را حذف کنند.
وزارت معارف طالبان پیش از این نیز چندین بار از آوردن تغییرات، حذف و جایگزین کردن عنوانهای درسی در مضامین دورهی ابتدایی مکتب خبر داده بود.
محمدکمال (نام مستعار) سرمعلم یک مکتب دولتی در کابل به رسانهی رخشانه گفته است، طالبان بعضی از مضامین و موضوعات درسی را برای دانشآموزان حذف کرده و آن مضامین را مطابق با شریعت اسلامی نمیدانستند.
طالبان در وزارت معارف به تمامی مکاتب خصوصی و دولتی تاکید کرده که باید به دانشآموزان موضوعات دینی بیشتر تدریس شود.
محمدکمال گفته است: «بهطور مثال حذف مضمون مهارتهای زندگی را برای دانشآموزان دوره اصول صنفی (صنف اول الی سوم) در نظر بگیریم. دانشآموزان با آموختن مهارتهای زندگی، آداب و رفتار اجتماعی را میآموختند. مثلا، آنها آداب سلام دادن، احترام به بزرگان و آداب غذا خوردن را از خواندن مضمون مهارتهای زندگی یاد میگرفتند. مضمون مهارتهای زندگی پارچههای تمثیلی داشت. دانشآموزان با اجرای پارچههای تمثیلی این کتاب، هر درس را به صورت عملی یاد میگرفتند و از آن در زندگی روزمره خود استفاده میکردند. اما حالا دانشآموزان از صنف اول الی سوم این مضمون را ندارند، یعنی آنها از یادگیری آداب اجتماعی محروم شده و هیچ جایگزینی نیز برایش انتخاب نشده است. این یک چیز واضح است که دانشآموزان از حذف مضامین درسی آسیبهای زیادی دیده و پیامدهای منفی آن در آیندهی نزدیک قابل مشاهده خواهد بود.»
به گفتهی آقای کمال، مضمون تعلیمات مدنی که شامل موضوعاتی مثل «آداب شهرنشینی، دموکراسی و حقوق بشر، انتخابات» بود نیز برای دانش آموزان «صنف هفتم الی دوازدهم» حذف گردیده است.
همچنین به جای مضمون «فرهنگ و هنر» مضمون «کیمیا» و «تفسیر شریف» تدریس شده و از یک ساعت درسی مضمون «زبان انگلیسی» کاسته شده و به ساعت درسی زبان «عربی» اضافه شده است.
او همچنین گفت، در آغاز سال تعلیمی (۱۴۰۴)، استخدام یک تن «قاری» و «عالم دین» برای تدریس مضامین دینی و قرآنی در تمام مکاتب الزامی بوده است.
کودکان قربانی سیاست آموزشی طالبان
فهیم توکلی (نام مستعار)، فعال آموزش در صحبت با رسانهی رخشانه میگوید، نصاب آموزش افغانستان یک نصاب فرسوده و کهنه است. تغییرات سیاسی و نظامی، همواره صدمه به پیکر آموزش افغانستان زده است و بزرگترین قربانی در این قسمت کودکان و نوجوانان هستند.
او معتقد است، مضامین حذف شده هر کدام در جایگاه خود یک مضمون کلیدی و اصولی برای دانشآموزان مکتب به شمار میرفت. اما وزارت معارف طالبان بدون در نظر گرفتن جایگزین درست برای مضامین حذف شده، آنان را حذف کرده است، این خود بیمسوولیتی و نادرست بودن نصاب تعلیمی را نشان میدهد.
فهیم توکلی گفته است: «از نظر من که لحظات زندگیام با آموزش و دانشآموز سپری میشود، حذف شدن بعضی مضامین، بزرگترین ضربه را به انگیزهی دانشآموزان زده است… مضمون فرهنگ یکی از بهترین بخشهای درسی دانشآموز است. چون وقتی یک دانشآموز وارد مکتب میشود، با خواندن مضمون فرهنگ با رسم و رواج اطراف و کشور خود آگاه میشود. حذف این مضمون توسط مسوولین، نادیده گرفتن فرهنگ یک کشور به شمار میرود.»
از نظر فهیم توکلی، حاکمیت طالبان با محدودیتها در نظام آموزش و حذف بعضی مضامین درسی دانشآموزان، تاثیرات منفی زیادی روی وضعیت درسی دانشآموزان گذاشته است: «همهی ما مسلمان هستیم، در خانه و مکتب قرآن کریم میخوانیم و از آن پیروی میکنیم. اما طالبان با افراط در این موضوعات آیندهی جوانان افغانستان را به سیاهی میکشانند. طالبان، نصاب تعلیمی افغانستان را در تضاد با دین اسلام و شریعتی که خود آنان میگویند، میدانند.»
رضا اصغری (نام مستعار)، مدیر یک مکتب خصوصی در کابل میگوید، طالبان استخدام یک شخص قاری و یا مولوی را برای تدریس مضامین دینی الزامی کرده است. او میگوید، طالبان با این تغییرات به دنبال پیاده کردن نظام فکری خود هستند که او از آن به عنوان «قانون سیاه» تعبیر میکند.
برای آرزوی (نام مستعار) ۸ ساله، دانشآموز صنف سوم، مکتب دیگر معنای گذشته را ندارد: «ما با خواندن کتاب مهارتهای زندگی یاد میگرفتیم که چطور با بزرگان سلام بدهیم. چطور در سرک راه برویم. از قوانین شهرنشینی و قانون ترافیک آگاه شویم. حالی ای مضمون حذف شده، نمیدانم چطور آنها را یاد بگیریم.»
«مضمونهایی که خیلی خوش داشتم، ساعتهای درسیاش را کم کرده. زیاد درسهای قرآن، تعلیم و تربیه، تجوید و احکام داریم. ای درسها خیلی خستهکن هستند. امر به معروف هر هفته در مورد درسهای دینی، از ما ارزیابی میکند و میگه که حجاب شرعی را رعایت کنیم.» این گفتههای شهلای ۱۲ ساله یک دانشآموز دختر در منطقه دور افتاده میرامور در ولایت دایکندی است.
شهلا دانش آموز صنف چهارم است و میگوید: «نیروهای امربه معروف طالبان همیشه به صنف میآیند و برای ما میگویند که ما سیاسر (زن) استیم. چند وقت که درس میخوانیم، باید درسهای دینی بخوانیم و حجاب شرعی را همیشه مراعات کنیم. وقتی که ازدواج کردیم، هم باید طبق سنت رسولالله زندگی کنیم.»
