زهرا جویا و خبرنگاران رسانهی رخشانه
حدود ساعت ۱۲ شب یکشنبه، اول سپتامبر، زمین در ولایتهای کنر و بخشهایی از ولایت ننگرهار به شدت لرزید. خانههای گلی قدیمی به لرزه درآمدند و صدای جیغ و فریاد مردم همه جا پیچید.
عبدالله، ساکن روستای اریت در ولایت کنر، در اتاق بالای خانهاش خواب بود. وقتی اولین بار زمین لرزید، با وحشت از خواب بیدار شد و به سمت خانوادهاش در طبقه پایین فریاد زد: «بلند شوید! زمین دارد میلرزد.»
اما قبل از اینکه کسی واکنشی نشان دهد، دومین لرزه شدیدتر رخ داد و خانه بر سر همه فرو ریخت. عبدالله زیر آوار گرفتار شد، گرد و خاک چشمانش را پر کرد و برای چند لحظه جهان را تاریک دید. با تلاش فراوان و دستان زخمی، خود را از زیر آوار بیرون کشید و به طبقه پایین رفت. اما آنچه دید، کابوس تمام زندگیاش بود؛ مادر، همسر، چهار پسر، یک دختر، یک برادر، یک خواهر و سه برادرزادهاش، همه در میان آوار جان باخته بودند.
او به رسانهی رخشانه گفت: «با سختی خودم را بیرون کشیدم و شروع به کمک کردم، اما هیچکس زنده نبود. کاش من هم میمردم، اما این وضعیت را نمیدیدم. نمیتوانم این صحنه را فراموش کنم.»
عبدالله تنها یکی از هزاران بازماندهای است که زلزله مرگبار ولایت کنر را تجربه کردهاند. روستاهای اریت، ودیر، مسود، وزیر و شوملی به کلی ویران شدهاند و امدادگران هنوز به همه مناطق صعبالعبور دسترسی پیدا نکردهاند. بسیاری از خانهها فرو ریخته و طبق گفتهی عبدالله، بیش از ۸۰ درصد ساکنان این روستاها کشته یا زخمی شدهاند.
خبر تکاندهندهی دیگری نیز به دنبال این زمینلرزه منتشر شد. در بیمارستان مرکزی شهر اسعدآباد، مرکز ولایت کنر، شش زن باردار به دلیل کمبود داکتر زن جان خود را از دست دادهاند.
منبعی در ریاست صحت عامه کنر، با حفظ هویت، به رسانهی رخشانه گفت که این زنان پس از وقوع زمینلرزه و فروریختن سقف خانههایشان، دچار خونریزی شده و فرزندانشان سقط شده بودند، اما بهدلیل کمبود داکتر در هنگام انتقال به بیمارستان جان خود را از دست دادند.
بیشتر این زنان از مناطق دورافتاده بودند و عدم دسترسی به خدمات صحی و کمبود پزشک زنان دلیل اصلی مرگ آنان اعلام شده است.
کمبود نیروی صحی زنانه باعث شده رسیدگی به زنان زخمی و باردار به تأخیر بیفتد، در حالی که سه چهارم قربانیان زلزله را زنان و کودکان تشکیل میدهند. این فاجعه انسانی نشان میدهد که بحران کنر تنها محدود به تخریب خانهها نیست، بلکه کمبود امکانات صحی و تخصصی جان انسانها را در معرض خطر شدید قرار داده است.
گروه طالبان دروازههای انستیتوتهای طبی خصوصی را بهروی دختران مسدود کرده و آنها را از تحصیل در رشتههای طبی منع کردهاند.
عبدالله میگوید هنوز هم از میان آوار فریادهایی شنیده میشود که احتمال میرود کسانی زنده باشند، اما فقدان نیروهای امدادی زن شرایط را بسیار سخت کرده است. «زخمیها همه جا هستند و هنوز کسانی زیر خاک ماندهاند که نمیتوانیم به آنها کمک کنیم.»
این زمینلرزه، زندگی بسیاری را به کام مرگ کشاند؛ از کودکان و زنان گرفته تا سالمندان و حتی مهاجرینی که تازه از پاکستان بازگشته و امید به زندگی تازهای داشتند. اکنون بازماندگان نیازمند کمکهای اولیه از جمله سرپناه، غذا، آب سالم و خدمات صحی هستند.
طبق آخرین گزارشها، بیش از پنج هزار خانه در ولایت کنر فرو ریخته و هزاران نفر کشته و زخمی شدهاند. حمدالله فطرت، معاون سخنگوی طالبان گفته است که آمار جانباختگان زمینلرزهی یکشنبهشب ولایت کنر به هزار و ۴۵۷ تن رسیده و تعداد زخمیهای این زمینلرزه به ۳هزار و ۳۹۴ تن رسید است.
بیشترین تلفات در ولسوالیهای نورگل، چندکی، وتهپور و مانوگی رخ داده و بیشتر قربانیان را زنان و کودکان تشکیل میدهند.
عبدالله و کسانی مانند او، با غم از دست دادن عزیزانشان، هنوز در میان آوار و سکوت مرگبار روستاها، تنها امیدشان رسیدن کمکهای فوری و انسانی است.
او گفت: «همه در جستجوی اعضای خانواده خود هستند. ممکن است بیش از ۱۶۰ نفر تنها در این روستای کوچک ما کشته یا زخمی شده باشند که بیشتر آنها زنان، کودکان و سالمندان هستند».
سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد گزارش داده که بر اثر زمینلرزه در کنر، ۵۰۰ جریب مزرعهی جواری، برنج و لوبیا تخریب شده است.
یکشنبهشب، زمینلرزهای با قدرت شش درجهی ریشتر شرق افغانستان را لرزاند و بیشترین تلفات و خسارات را در ولایت کنر وارد کرد.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی گروه طالبان گفت که در این ولایت پنج هزار و ۴۱۲ خانه ویران شده است.
داستان مالک ۴۳ ساله نیز مشابه داستان عبدالله است. او تمام اعضای خانوادهاش را از دست داده و اکنون تنها مانده است. همسر، سه پسر و دو دختر، پدر و مادر، یک خواهر و یک برادرش در این رویداد طبیعی جان باختهاند.
او گفت: «همه خواب بودیم؛ نیمه شب بود که زمینلرزه رخ داد و خانههای گلی بر سر ما فرو ریخت. کودکانم از ۳ تا ۱۴ سال سن داشتند. همسرم ۳۸ ساله بود. پدر و مادرم ۶۳ و ۶۵ ساله بودند. خواهر و برادرم هر دو جوان بودند؛ ۲۴ و ۲۷ ساله. همه را از دست دادم.»
او با صدای پر از درد گفت: «دیگر چیزی برایم نمانده است، هیچ کمکی نمیخواهم، فقط میخواهم اجساد عزیزانم را دفن کنم و بس.»
همت، کودک ۱۴ ساله نیز در این رویداد دلخراش تمامی اعضای خانوادهاش را از دست داده است. او که چند سال پیش پدرش فوت کرده بود، گفت: «مادر و دیگر اعضای خانوادهام در طبقه پایین خواب بودند و من در طبقه دوم، وقتی زلزله شد، مادرم من را از خواب بیدار کرد. تا میخواستم بیرون شوم، زمینلرزه دوم رخ داد. از زیر خاک زنده بیرون آمدم، اما مادرم، خواهرم، برادرم و مادربزرگم همه جان باختهاند.»
بهیر، یکی از ساکنان روستای دره دیوگل، میگوید یک دختر هفت ساله به نام نازیه پس از ۱۹ ساعت از زیر آوار زنده بیرون کشیده شد، اما تمامی اعضای خانواده او جان باختهاند. بهیر گفت: «این کودک از زیر خاک توسط مردم نجات یافت. سلامتیاش خوب است، یک بخش صورتش زخمی شده و سه دندانش شکسته است. اما از این خانه دیگر همه اعضای خانواده کشته شدهاند. مشخص نیست چند نفر بودند.»
به گفته بهیر، نبود تیم ویژه زنان برای نجات زنان گیرمانده در زیر آوار یک مشکل جدی است. او افزود: «بزرگترین مشکل این است که هیچ تیم ویژه زنان برای نجات و درمان زنان در اینجا وجود ندارد و در حالی که اکثریت قربانیان زمینلرزه زنان و کودکان هستند.»
رحمت (نام مستعار) ۳۸ ساله، که برای یک سازمان امدادرسانی بینالمللی کار میکند و برای کمک به قربانیان زلزله به ولسوالی نورگل ولایت کنر رفته، میگوید: «وضعیت چنان وخیم است که قابل روایت نیست.»
او افزود: «پس از زمینلرزه، تمام مسیرهای رفتوآمد مسدود شده، سفر زمینی ممکن نیست و تیمهای کمکرسان به موقع به ساحه نمیتوانند برسند»
رحمت در گفتوگوی تلفنی با رسانهی رخشانه گفت: «حدود سه ساعت پیاده رفتیم تا به دره مزار ولسوالی نورگل رسیدیم. در منطقه لاچک تنگی، مردم حدود ۴۰ جنازه را بر دوش خود انتقال میدادند. پس از ۳۰ ساعت، هنوز بسیاری از خانوادهها زیر آوار ماندهاند که اکثریت آنها زنان و کودکان هستند.»
او افزود: «ما به روستاهای اریت، ودیر، مسود، وزیر، شوملی و کمپ رفتیم. این روستاها کاملاً ویران شده بودند. فریاد زدیم، هیچ صدایی شنیده نمیشد، فقط صدای خروسها به گوش میرسید.»
رحمت گفت که ۸۰ درصد از ساکنان روستاهای اریت و ودیر جان باخته یا زخمی شدهاند و تنها ۲۰ درصد زنده ماندهاند که در تلاش نجات بستگانشان از زیر آوار هستند.
دو روز پس از وقوع زلزله مهیب در افغانستان، پسلرزه دیگری به بزرگی ۵/۲ ریشتر، روز گذشته جنوب شرقی کشور را لرزاند.
ولایت کنر در شرق افغانستان، با جمعیت پراکنده و دسترسی محدود به امکانات شهری، یکی از مناطق صعبالعبور کشور است. بیشتر خانهها در این ولایت از گل و چوب ساخته شدهاند و در برابر زمینلرزه آسیبپذیر هستند. این منطقه همچنین به دلیل دورافتادگی، کمبود نیروی صحی، به ویژه داکتران زن، و محدودیتهای اجتماعی، از دسترسی سریع به خدمات محروم است.
در سالهای اخیر، زمینلرزههای کوچک و متوسط در این منطقه رخ دادهاند، اما این زمینلرزه اخیر با قدرت شش درجهی ریشتر، یکی از مرگبارترین فجایع طبیعی در این ولایت به شمار میرود.
در اکتبر ۲۰۲۳، ولایت هرات نیز شاهد زلزلههای مهیب با قدرت ۶.۳ ریشتر بود که بیش از ۲۴۰۰ کشته و بیش از ۲ هزار زخمی برجای گذاشت و بیش از ۲۱ هزار خانه تخریب شد. این زمینلرزهها به ۳۸۲ روستا آسیب زد و بیشترین قربانیان را زنان و کودکان تشکیل میدادند. هنوز بسیاری از آسیبدیدگان در خیمهها زندگی میکنند و نیاز به کمک فوری دارند.
