حوا جوادی
دور دوم ۲۰۲۱ به بعد
خصومت طالبان با هزاره‌ها محدود به دور اول نمی‌شود. در دوره‌ی دوم، از نخستین روزهای ورود به کابل، حکومت طالبان دست به اقداماتی زده است که ابعاد دیگری از سیاست‌های این گروه را در قبال هزاره‌ها افشا می‌کند؛ ابعادی که به دلایل شرایط تاریخی و اجتماعی متفاوت از دوره‌ی اول است، مرحله به مرحله اجرا می‌شود، اما کماکان شرایط را به طور بی‌سابقه‌ای برای سکونت هزاره‌ها در افغانستان سخت و دشوار می‌کند.
اکنون که بیش از پنج سال از دوره‌ی دوم حکومت این گروه بر افغانستان می‌گذرد، هزاره‌ها به تدریج خود را در تنگناهایی یافته‌اند که آینده‌ای پر از ابهام و دشواری را برای این گروه قومی-مذهبی ترسیم می‌کند.
حکومت طالبان، این‌بار به جای کشتارهای گروهی و دسته‌جمعی سیاست‌های خویش را بر اعمال فشار تدریجی از طریق تصرف زمین‌ها و املاک، به حاشیه‌راندن، محروم‌سازی سیستماتیک، پاکسازی از ادارات دولتی و در نهایت ناامن‌سازی محلات و مناطق هزاره‌نشین متمرکز کرده‌اند.
بر اساس چارچوب تحلیلی سازمان ملل، نشانه‌ها و شاخص‌هایی که در رفتار طالبان در قبال هزاره‌ها دیده می‌شود، مصادیق روشنی از نیت و اراده برای پاکسازی قومی مشاهده می‌شود. اراده‌ای که اکنون در قالب قوانین، طرزالعمل‌ها و سیاست‌های مبتنی بر قوانین خودساخته طالبان، شرایط زندگی را به حدی دشوار می‌کند که هزاره‌ها یا ناگزیر دست به شورش جمعی بزنند تا مستمسکی برای کشتار فراهم شوند، یا ناگزیر به ترک افغانستان شوند.
در زیر، مواردی از اقدام‌های طالبان در قبال هزاره‌ها فهرست می‌شوند. این موارد نمونه‌اند و جزییات رفتار طالبان در قبال هزاره‌ها و شیعه‌ها در این حد خلاصه نمی‌شود و نیاز به مستندسازی گسترده و روشمند دارد.
تصرف املاک و زمین‌های شهری: «سرتان را خشک می‌تراشیم»
«از خانه‌های‌تان اگر بیرون نشوید سرتان را خشک می‌تراشیم!» این تهدید نیروهای طالبان در بازداشتگاه وزیر عدلیه این گروه علیه ساکنان «شهرک امید سبز» است که در غرب کابل موقعیت دارد؛ شهرکی که اکثریت باشندگان آن را هزاره‌ها تشکیل می‌دهد. دادگاه اختصاصی رسیدگی به قضایای زمین‌های غصب‌شده دولتی طالبان که زیر نظر عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیه طالبان فعالیت می‌کند، زمین‌های شهرک امید سبز را دولتی اعلام کرده است.
این روزها، افراد طالبان به این شهرک هجوم برده و از مردمی که در این شهرک زندگی می‌کنند، از صاحبان خانه‌ها، خواسته‌اند که یا خانه‌های خود را ترک کنند؛ یا در بدل سکونت کرایه گزافی به طالبان پرداخت کنند. مهر و لاک خانه‌های شخصی مردم به شدت جریان دارد و اسکان جنگجویان طالبان در خانه‌های هزاره‌ها شروع شده است.
تنها شهرک امید سبز نیست. چندین شهرک در دشت‌برچی و حومه‌های آن و محلات هزاره‌نشین در تایمنی و نقاط دیگری از شهر کابل نیز دولتی اعلام شده و از ساکنان آن‌ها خواسته شده است که منازل خود را ترک کنند. شهرک نوآباد غزنی، شهرک زرگران در بامیان و چندین شهرک پرجمعیت در هرات و مزارشریف که باشندگان آن عمدتا هزاره‌ها هستند، دولتی اعلام شده و به مردم اخطار داده شده که بیرون شوند.
در مجموع ده‌ها محله‌ی شهری هزاره‌نشین که محل سکونت ده‌ها هزار خانواده هزاره و شیعه‌اند، دولتی اعلام شده‌اند و طالبان به تدریج در حال تصرف این شهرک‌ها و محلات هستند تا پس از اخراج هزاره‌ها، جنگجویان خود را در این خانه‌ها اسکان دهند. البته این روند هنوز نهایی نیست و فهرست بلندی از شهرک‌ها و محلات شهری هزاره‌نشین در «کمیسیون جلوگیری از غصب و استرداد زمین‌های دولتی» در دست بررسی است و به احتمال خیلی زیاد محلات و شهرک‌های باقیمانده نیز دیر یا زود دولتی اعلام می‌شوند. در هیچ یک از مواردی که تاکنون دولتی اعلام‌شده‌اند طالبان اجازه نداده‌اند که هزاره‌ها به صورت مستقیم یا از طریق گرفتن وکیل در محاکم ادعایی این گروه، از قانونی و شرعی‌بودن املاک خود دفاع کنند.
ناامن‌سازی مناطق هزاره‌نشین
در اواخر ماه اگست دو حادثه دیگری نیز در غرب شهر کابل رخ‌داد. در اواسط ماه آگست امسال انفجار مشکوکی در میان کودکان دانش‌آموز مکتب شمع هدایت در غرب شهر کابل رخ داد. با آن که شاهدان عینی گفتند این انفجار با پرتاب نارنجک و بمب‌دستی صورت گرفته، طالبان آن را رد کردند و به جای پیدا کردن عاملان، مدیر مکتب و شماری از شاهدان عینی را بازداشت کردند. یوناما تایید کرد که ۴۲ نفر در نتیجه انفجار زخمی‌شدند و از طالبان خواست در این مورد تحقیق کنند. طالبان تاکنون در مورد عامل این انفجار معلوماتی نداده است.
در ماه اپریل سال ۲۰۲۶ گروهی از هزاره‌ها در منطقه ده‌میری، نزدیک شهرک جبرئیل، هرات توسط مهاجمان مسلح محاصره شدند. مهاجمان در ابتدا موبایل‌ها و اشیای ارزشمند را گرفتند و سپس از فاصله نزدیک آن‌ها را به رگبار بستند که در نتیجه آن دست کم ۱۰ نفر کشته شدند. طالبان هیچ جزییاتی در مورد پیگیری و مجازات عاملان ارایه نکردند.
مسموم‌سازی آب آشامیدنی ساکنان برچی
در اواخر ماه اگست، آب آلوده به صورت گسترده در سطح دشت برچی، در غرب شهر کابل توزیع شد. در طول یک هفته صدها نفر در مراکز صحی و شفاخانه‌ها از جمله کودکان، زنان و مردان در نتیجه مسمومیت بستری شدند. اکنون که از آن تاریخ ۳ ماه می‌گذرد، هنوز هیچ فردی در ارتباط با مسموم‌سازی آب بازداشت نشده و طالبان در مورد علت آلوده‌سازی آب آشامیدنی معلومات نداده‌اند.
این اتفاق بعید است که آخرین‌بار باشد. براساس الگوهای موجود در سایر جوامع، اقداماتی از این دست در دوره‌های مختلف تکرار خواهد شد تا باشندگان را تحت فشار روانی قرار دهند. جدا از این که برخی نقاط دشت برچی در شهر کابل، همین اکنون به دلیل نداشتن آب آشامیدنی تقریبا غیرقابل سکونت شده است.
غیرشرعی قلمدادکردن نکاح شیعیان
در تاریخ ۲۱ ثور امسال محتسبان امر به معروف طالبان، یک پیشوای دینی را در غرب کابل بازداشت کردند و به جرم این که عقد نکاح را براساس فقه مذهب جعفری خوانده بود او را لت‌وکوب و تحقیر و توهین کردند. محتسبان از چندین عالم دینی دیگر نیز تعهد گرفتند که نکاح را نباید بر اساس فقه جعفری بخوانند.
داستان اما به اینجا تمام نمی‌شود. هبت‌الله رهبر طالبان در آیین‌نامه‌ی «تفریق زوجین» که در تاریخ ۲۴ ثور امسال توشیح شد، قانون احوال شخصیه شیعیان را که پس از به قدرت‌رسیدن طالبان تعلیق شده بود، لغو کرد و به جای آن «اصول تفریق زوجین» که فقط بر اساس فقه حنفی تدوین شده است، مبنای طلاق و نکاح قرار داد.
گرفتن تعهد از دانشجویان شیعه برای پیروی از مذهب حنفی
از اوایل ماه حمل سال جاری وزارت تحصیلات عالی طالبان شروع به گرفتن تعهد از دانشجویان کرد. در ماده ششم فرمی که میان دانشجویان از سوی آمریت‌های «دعوت و ارشاد» طالبان در دانشگاه‌ها توزیع شد، آمده است: «باتوجه به اینکه مردم افغانستان پیرو مذهب اهل سنت و الجماعت در مذهب امام صاحب اعظم ابوحنیفه (رح) هستند، طبق خواست نظام، من نیز تابع مذهب مذکور می‌باشم و اطاعت می‌کنم».
یک تعهدنامه در سراسر دانشگاه‌ها، اعم از دولتی و خصوصی توزیع شد و از دانشجویان شیعه خواسته شد که آن را امضا کنند و به آن متعهد باشند. پیش از این، زمانی که طالبان به قدرت رسیدند و مسوولیت دانشگاه‌ها را در اختیار گرفتند، مضامین مربوط به فقه جعفری را از نصاب‌های تحصیلی دانشگاه‌ها و وزارت معارف حذف کرد.
لغو مجوز دانشگاه‌ها و تصرف اماکن مذهبی
در ماه سنبله امسال نیروهای طالبان به مجتمع خاتم‌النبیین، یکی از بزرگترین مجتمع‌های مذهبی شیعیان که با هزینه هنگفتی ساخته شده بود، حمله کردند و به زور این مجتمع را که دارای مسجد، کتاب‌خانه، مدرسه دینی مردانه و زنانه بود تصرف کردند. همزمان طالبان مجوز دانشگاه خاتم‌النبیین را که یکی از نخستین دانشگاه‌های خصوصی در دوران جمهوریت بود نیز لغو کردند و جنگجویان این گروه با یورش به ساختمان دانشگاه آن را تصرف کردند. در پی این اقدام هزاران دانشجوی این دانشگاه در دو شعبه کابل و غزنی بلاتکلیف رها شدند.
اندکی پس از این اقدام، طالبان به مجتمع خاتم‌الانبیا در غرب شهر کابل حمله کردند. مصلای شهید مزاری، مسجد الزهرا، درمانگاه الزهرا، مکتب متوسطه در این محدوده و خانه‌های موجود در نزدیکی این مجموعه را تصرف کردند. مصلای شهید مزاری بزرگترین محل تجمع هزاره‌ها در روزهای جمعه، ایام عید، محرم و روزهای مهم مذهبی بود. طالبان مرکز فرهنگی تبیان وابسته به حسینی مزاری، که در غرب شهر کابل موقعیت دارد را نیز تصرف کردند و فعالیت‌های این مرکز را غیرقانونی اعلام کردند.
بستن رسانه‌ها
طالبان در سال جاری دست کم دو رسانه مهم مربوط به هزاره‌ها و شیعیان را غیرقانونی اعلام کرده و جلو فعالیت آن‌ها در داخل افغانستان را گرفته‌اند. پس از حمله به مجتمع خاتم‌النبیین طالبان مجوز تلویزیون تمدن را نیز لغو کردند و فعالیت آن را غیرقانونی اعلام کردند. اندکی پس از آن به دفتر رادیو و تلویزیون راه فردا یورش بردند، مجوز آن را لغو و اموال و تجهیزات آن را مصادره کردند.
پاکسازی هزاره‌ها از ادارات دولتی
طالبان پس از به قدرت‌رسیدن، هزاره‌ها را از تمامی بست‌های مافوق به بالای وزارت‌خانه‌ها حذف کردند. در کل ساختار اداره طالبان تنها سه نفر از هزاره‌ها در سطح معاونت وزارت حضور دارند؛ معاون وزیر اقتصاد، معاون وزارت شهرسازی و معاون وزارت صحت که از هزاره‌های اهل سنت است. هزاره‌ها از تمامی ساختار عدلی و قضایی کنار زده‌شدند و به جای آن‌ها در تمام مناطق هزاره‌نشین، قاضیانی وابسته به طالبان و اغلب از قوم پشتون گماشته‌شده‌اند. والیان و فرماندهان امنیه همه مناطق هزاره‌نشین حتی در سطح ولسوالی از قوم پشتون‌اند.
تخریب قبر و تندیس عبدالعلی مزاری
افراد طالبان در همان سال اول تسلط بر کابل، اقدام به تخریب تندیس عبدالعلی مزاری، رهبر پر طرفدار هزاره‌ها در بامیان کردند، نام میدان هوایی بامیان را تغییر دادند و سپس مقبره او، واقع در ولایت بلخ را تخریب کردند. در ماه سرطان ۱۴۰۳ افراد طالبان، شب‌هنگام به چوک مزاری، واقع در ابتدای دشت برچی شهر کابل، یورش بردند؛ اول چهره تندیس او را تخریب کردند و سپس در ماه سنبله همان سال به بهانه بهسازی شهری با استفاده از بلدوزر کل بناها و نمادهای موجود در آن را تخریب کردند.
به نظر نمی‌رسد اقدامات طالبان در قبال سخت کردن شرایط زندگی برای هزاره‌ها در همین حد محدود بماند. نشانه‌های روشنی وجود دارد که سخت‌گیری‌ها و محروم‌سازی سیستماتیک در آینده بیشتر شود و به احتمال زیاد شهرک‌های بیشتر و حتی مناطق مهم هزاره‌جات؛ مناطقی که معادن غنی دارند یا برای زراعت مناسب‌اند دولتی اعلام شوند یا برای افراد، جنگجویان و هواداران این گروه در این مناطق سند‌سازی شود.
