تمنا تابان
عاقله [نام مستعار] سه سال پیش نمیدانست جنس را از کجا بخرد و به چه قیمتی بفروشد. در خرید و فروش هیچ تجربهای نداشت. او امروز در گوشهای از شهر بامیان دکان خودش را دارد، پر از لباسهای خامکدوزیشدهی هزارگی و صنایع دستی. او میگوید در این سه سال تغییرات چشمگیری در زندگیاش آمده است.
عاقله ۳۳ ساله، کارش را در «مرکز اجتماعی و اقتصادی زنان» آغاز کرد، جایی که یک زن کارآفرین در بامیان آن را راهاندازی کرده است. عاقله تا صنف دوازدهم درس خوانده است. او پس از یکونیم سال کار در این مرکز، دکان مستقلی بیرون از مرکز گرفت و در آن حدود ۷۰ هزار افغانی سرمایهگذاری کرد.
برنامهی توسعهی سازمان ملل در گزارش «تابآوری و فرصت» میگوید اشتغال زنان افغانستان در سال ۲۰۲۴ فقط ۷ درصد بوده است.
اکنون این دکان زندگی عاقله را تغییر داده است. او میگوید، ماهانه پس از پرداخت هزینهها، حدود ۵ تا ۶ هزار افغانی برایش میماند. عاقله در خانوادهای هفتنفره زندگی میکند، شوهرش کارگر روزمزد است و پولی که عاقله به دست میآورد کمک بزرگی به سفره خانوادهاش است.
سرنخ این تغییر در زندگی عاقله به کارهای بینظیر ابراهیمی میرسد. دختری که بنیانگذار مرکز اجتماعی و اقتصادی زنان در بامیان است. بینظیر ۲۹ ساله در بخشهای مختلف اقتصادی فعالیت دارد و تا هنوز برای دهها زن بامیانی زمینهی کارآموزی را فراهم کرده است که به زنان کمک میکند. او کار اقتصادیاش را در سال ۲۰۲۴ آغاز کرد و همین مرکز نخستین کسبوکارش بود که با صد هزار افغانی شروع شد.
بینظیر میگوید، سرمایهی اولیهاش پول شخصی خودش بود، طلاهایش را فروخت و آن را سرمایهگذاری کرد. این مرکز در سال ۲۰۲۴ برای حمایت از خانمها، توانمندسازی آنان و رسیدن به استقلال مالی ایجاد شد.
عاقله میگوید: «او [بینظیر] مرا تشویق کرد تا بیایم و در یک بخش از این مرکز کاروبار شخصی خودم را آغاز کنم. او بارها در قسمت خرید اجناس، فروش آن و موارد دیگر برایم راهنمایی و کمک کرد، زیرا من در این بخشها تجربه نداشتم. گفته میتوانم اگر انگیزهبخشی بینظیر نبود، من هرگز به فکر این کار نبودم.»
بینظیر ابراهیمی، اکنون یک رستورانت ویژهی زنان را در بامیان مدیریت میکند. «۲۱ نفر فعلا بهصورت مستقیم کار میکنند که ۲۰ زن و یک مرد است. ما همچنان حدود ۵۰ همکار غیرمستقیم داریم.»
این ۲۱ نفر در مرکز صنایع دستی و خیاطی که بخش آموزش را هم در بر میگیرد، در رستورانت و در مجموعه تفریحی پارک کار میکنند.
بینظیر میگوید، تا امروز بیش از ۷۰ زن در مجموع با او کار کرده و آموزش دیدهاند و بیشتر از ۱۲ نفر آنان کسبوکار مستقل ایجاد کردهاند.
بینظیر در گفتوگو با رسانهی رخشانه میگوید، هدفش ایجاد فرصتهای کاری برای زنان، حمایت از خانوادهها و تقویت توانمندیهای اقتصادی و حرفهای آنان است: «در این مراکز تلاش میکنیم زمینهی کار و درآمد پایدار را برای زنان فراهم کنیم و با آموزش مهارتهای مختلف، آنان را برای داشتن زندگی مستقل و با عزت توانمند بسازیم.»
زیبا [نام مستعار] ۲۸ ساله، یکی دیگر از زنان بامیانی است که با بینظیر در بخش آشپزی کار کرده است و اکنون، با یادگیری این مهارت، دنبال راهاندازی رستورانت شخصیاش در شهر بامیان است. زیبا تا صنف چهاردهم درس خوانده است، در خانوادهای پنجنفره زندگی میکند و دو کودک دارد.
زیبا میگوید او همراه ۱۲ زن دیگر با بینظیر در بخشهای آشپزی و رستورانتداری کار کرده است و این تجربه کمک شایانی به او میکند: «حدود شش ماه در رستورانت زنان که از سوی بینظیر راهاندازی شده بود کار کردم. در آنجا بیشتر روی یادگیری مهارتهای آشپزی تمرکز میکردم. خانم ابراهیمی زمینهای را مهیا کرده بود تا ما بتوانیم در پهلوی کار در رستورانت، آشپزی نیز یاد بگیریم. به نظرم مهارت آشپزی میتواند در آینده بسیار کمکم کند.»
او میافزاید: «کار در این رستورانت برای ما نوعی آموزش بود، زیرا رستورانت فضایی را مهیا کرده که هم کار کنیم و هم مهارت یاد بگیریم.»
این رستورانت با نام «رستورانت بانوان» شناخته میشود و ویژهی زنان است. رستورانت بانوان کسبوکار مستقل بینظیر است. رستورانتی که پیشتر در مرکز اجتماعی و اقتصادی زنان داشت بسته شد، چون مشتری خیلی کم داشت. او در عوض رستورانت بانوان را در اوایل سال ۲۰۲۶ و با هزینهی صد هزار افغانی تأسیس کرد.
این رستورانت کوچک در حال حاضر برای شهروندان بامیانی، مهمانان داخلی و گردشگران زن خدمات ارائه میکند. «فعلا رستورانت ما فقط گنجایش ۱۰۰ نفر را دارد. البته این تعداد افراد میتوانند در کنار هم در سالون رستورانت غذا صرف نمایند. ما برای بودوباش مهمانان، بهخصوص مهمانان خارجی، اتاق نداریم. به همین خاطر تصمیم داریم شعبه دوم این رستورانت را با ظرفیت بالاتر ایجاد نماییم.»
کار بینظیر ابراهیمی تنها به این رستورانت خلاصه نمیشود. او از چندین سال به اینسو در بخش تولید صنایع دستی نیز فعالیت دوامدار دارد.
صابره [نام مستعار] بانوی بامیانی که از چند سال به اینسو در بخش تولید صنایع دستی با بینظیر کار کرده است، میگوید فعالیتهای او برای پیشرفت اقتصاد خانواده مفید و مؤثر بوده است: «ما در بخش تولید صنایع دستی با خانم ابراهیمی کار میکنیم. از دستمالهای خامکدوزی تا لباس دستدوز هزارگی و بافتن دستپاک و سایر اشیای دستساز، که همه با ظرافت، دقت و حوصلهمندی تهیه میگردد. اما اگر بازار برای فروش وجود نداشته باشد، زحمات ما هدر میرود. خانم ابراهیمی برای محصولات ما زمینهی فروش و بازاریابی فراهم کرده است.»
به گفتهی صابره، با همکاری بینظیر خیال آنان از فروش محصولاتشان جمع است و فقط به تولید فکر میکنند: «قبلا که بود، ما یک چیز را میدوختیم و بعدش برای پیدا کردن مشتری به چندین دکان میرفتیم که آنان معمولا بسیار به نرخ اندک از ما طلب میکردند. اما حالا خوبی کار اینجاست که قبل از دوخت میدانیم دستمزد ما چند است. دیگر دغدغهی فروش صنایع دستیمان را نداریم.»
مشکلات زنان کارآفرین در افغانستان تحت سلطهی طالبان کم نیست. در واقع، کسبوکارهای آنها بین محدودیتهای طالبان و تلاش برای بقا نفس میکشد؛ محدودیتهای رفتوآمد، تبعیض جنسیتی از یک سو و فقر روز افزون از طرف دیگر، فشار مضاعفی بر آنها وارد میکند.
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۵ برنامهی توسعهی سازمان مللمتحد، زنان کارآفرین در افغانستان با محدودیتهایی در رفتوآمد، بازاریابی و دسترسی به منابع مالی روبهرو هستند. در این گزارش، ۴۹ درصد صاحبان کسبوکارهای بررسیشده از محدودیت فرصتهای بازاریابی، ۴۵ درصد از دشواری دسترسی به منابع مالی و ۲۸ درصد از دست دادن مشتریان خود خبر دادهاند.
بینظیر در مورد بازگو کردن مشکلات محتاط است. او بدون ارائه جزئیات میگوید، زنان کارآفرین مشکلات زیادی دارند. اما همدلی زنان این مسیر دشوار را آسانتر کرده است.

