چگونه دختران هرات به زنده نگهداشتن سبک نگارگری بهزاد کمک می‌کنند؟

غزال محمدی

در ارگ باستانی‌ شهر هرات، معروف به قلعه‌ی اختیارالدین، گروهی نُه نفری از دختران هراتی، همگی پوشیده در لباس‌های سر تا پا سیاه سرگرم نگار‌گری هستند. غرق در تمرکز و با دقت زیاد نقش‌های ظریف نگارگری به سبک کمال‌الدین بهزاد را روی کاغذ خلق می‌کنند.

پلت‌های رنگ، سه رنگ‌ اصلی اکرولیک، قلم‌مو و مقوا، امکانات این دختران برای کارشان است.

 در دوران حاکمیت دوباره‌ی گروه طالبان و در نبود فرصت‌های آموزشی برای دختران، روی‌آوری به هنر به ویژه نگارگری سبک کمال‌الدین بهزاد، در میان دختران در هرات جان تازه‌ای گرفته است.

منابع می‌گویند، گرایش دختران در هرات به سبک هنری نگارگری کمال‌الدین رشد چشم‌گیری پیدا کرده است و آن‌ها به زنده نگهداشتن این سبک هنری چند صد ساله کمک می‌کنند.

نگارگری به سبک کمال‌الدین بهزاد به تاریخ ۱۸ قوس امسال و در بیست‌مین نشست سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد-یونسکو- در دهلی‌نو به‌عنوان میراث فرهنگی افغانستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.

در اعلامیه این سازمان از این هنر به‌عنوان «شیوه‌ای ظریف، نمادین و دقیق» در نقاشی یاد شده که اساسی در تصویرسازی تاریخ و ادبیات ایفا کرده است. «کارکرد اصلی این هنر آشنا کردن جوامع با عناصر فرهنگ، تاریخ و ادبیات است که دانش و بینش گذشته‌ی جوامع آن‌ها را بازتاب می‌دهد.»

کمال‌الدین بهزاد هروی، نگارگر برجسته‌ی سده‌ی نهم و دهم هجری، از برجسته‌ترین چهره‌های هنر نگارگری در جهان است. او دارای سبک منحصر به فرد در هنر نگارگری است که بین خیال‌پردازی و واقع‌گرایی تعادل برقرار کرده است.

سمیه‌ اسماعیل‌زاده ۲۵ ساله، مسوول گالری «نایکو»، می‌گوید، از شنیدن خبر ثبت سبک نگارگری بهزاد در فهرست میراث فرهنگی جهان از خوشحالی در پوست خود نمی‌گنجید.

یا نرگس عظیمی که شش سال است به نگارگری مشغول است، می‌گوید: «احساس بسیار مثبتی دارم، چون این هنر جهانی شده است.»

 کار اصلی گالری نایکو به گفته‌ی مسوول آن، حفظ و ترویج هنرهای اصیل افغانستان از جمله سبک نگارگری بهزاد است.

سمیه گفته است: «فعلا بیش از ۱۵۰ هنرجو در بخش‌های مختلف مصروف کار هستند که از این جمله به تعداد ۳۴ تن در بخش نگارگری مشغول فعالیت می‌باشند.»

هنرجویان از رده‌های سنی متفاوت شامل دانش‌آموزانی که از مکتب بازمانده‌اند، دانش‌جویانی که دانشگاه‌شان نیمه تمام مانده و فارغان دانشگاه با محدودیت‌های طالبان مجبور شده‌اند با فراگیری هنر، مسیر تازه‌ای برای خود بگشایند.

مثل فادیا امینی ۱۸ ساله، هنرجوی نگارگری سبک بهزاد که می‌گوید: «دلیل این‌که من این هنر را انتخاب کردم این بود که این یک هنر خیال‌انگیز و زیبا است و هنری است که نیاز به ما دارد به کسانی که این هنر را گسترش بدهیم.»

 فادیه به خاطر محدودیت‌های طالبان دیگر این فرصت را ندارد که دانشگاه برود. اما می‌گوید، تصمیم گرفته است در سبک نگارگری بهزاد هنرمند بزرگی شود. «در این مسیر ما نیاز به حمایت داریم. حمایت مردم و نمایشگاه‌های حضوری و این‌که از کارهای ما استقبال شود.»

گروه طالبان همانند حوزه‌های دیگر بر حوزه‌ی هنر نیز محدودیت‌هایی وضع کرده‌اند. از جمله کشیدن چهره‌ی انسان و حیوان را حرام و ممنوع کرده‌ است. با این‌حال، به‌گفته‌ی مینیاتوریست‌ها ممنوعیت کشیدن فیگور و چهره انسان و حیوان که عناصر اساسی سبک بهزاد است، چالش جدی سد راه هنرمندان ایجاد کرده است.

نگرانی فعالان هنری در افغانستان این است که هنر امروزه در افغانستان بیشتر از هر دوره‌ی دیگری با تهدید سانسور، ممنوعیت، محدودیت و حذف قرار دارد.

نوید مشعوف، مینیاتوریست و استاد پیشین دانشگاه هرات که اکنون در آلمان به‌سر می‌برد، یکی از افرادی است که در روند گردآوری اطلاعات، مستندسازی و پرونده‌سازی هنر نگارگری سبک بهزاد نقش داشته است تا این هنر ثبت یونسکو شود.

آقای مشعوف نگاه طالبان به هنر را جزم گرایانه می‌داند. «فیگور و چهره انسان و حیوان، عنصر اصلی مینیاتور است که با حذف آن‌ها بخش اساسی این هنر نادیده گرفته می‌شود.»

در عین حال، آقای مشعوف در گفت‌وگو با رسانه‌ی رخشانه گفته است، سبک بهزاد اکنون روایتی برای ثبت تاریخ معاصر و مقاومت در برابر طالبان شده که نقش دختران در آن برجسته است.

آقای مشعوف می‌گوید، اهمیت توجه دختران به این هنر به قدری زیاد است که می‌شود گفت، آن‌ها نگذاشتند این هنر صدمه ببیند. «شما راوی یک تاریخ هستید که جهان متوجه می‌شود در قرن ۲۱ افرادی با فکرهای متعفنی که داشتند، حتا با کوچک‌ترین چیزی احساس گناه و خطر می‌کردند.»

در گوشه‌ی دیگر از شهر هرات، دستکم ۵۰ دختر سرگرم آموزش هنر نگارگری بهزاد است. دختران و زنانی از سن ۱۵ تا ۴۵ ساله.

مسول بخش زنان این گالری هنری می‌گوید: «از سال ۲۰۲۱ علاقمندی دختران به صنف‌های هنری بیش‌تر شده و دختران به بخش‌های نقاشی، نگارگری، تذهیب و دیگر بخش‌های هنری روی‌ آورده‌اند.»

به دلیل مصوونیت نام این کارگاه هنری و نام مسوولان آن در گزارش ذکر نمی‌شود.

یکی از دختران هنرجو و جوان این مرکز گفته است: «از دیدگاه من نگارگری برای دختران جوان فرصتی تازه است.»

عکس: رسانه‌ی رخشانه

«ما به حمایت نیاز داریم»

خلق یک اثر نگارگری ممکن است بین یک ماه تا یک سال زمان ببرد. با این حال و به‌گفته‌ی دختران هنرجو، محدودیت‌های کاری، کمبود امکانات آموزشی و مواد درسی و نبود بازار مناسب برای فروش آثار، از چالش‌های اصلی سد راه این دختران است.

مدینه مشتاق، یک هنرجوی سبک نگارگری بهزاد گفته است: «من و دوستانم که با من در این سبک کار می‌کنیم [انتظار داریم] تابلوهای ما در بخش نمایش‌گاه‌های بین‌المللی به نمایش گذاشته شود.»

یک استاد که بیش از ۳۰ سال است در بخش آموزش نگارگری در هرات فعال است، گفته حتا در سیاه‌ترین دوره تاریخ افغانستان هم نگران نیست که هنر به محاق برود. «در سطح هرات و افغانستان و حتا خارج از افغانستان هنرمندان با الگوبرداری و یا تقلید از سبک بهزاد در این بخش کار می‌کنند تا بتوانیم ر‌هروان خوبی برای سبک بهزاد باشیم و احیاگر مکتب بهزاد باشیم.»

فوزیه احمدی، هنرمند ۲۵ ساله در یک مرکز آموزشی محلی کلاس نگارگری ایجاد کرده و به دختران ۹ تا ۱۱ ساله آموزش می‌دهد.

او می‌گوید: «اشتیاق و انرژی دختران فراتر از انتظارم بود. علاقه‌شان مرا شگفت‌زده می‌کند. درس‌ها را سریع یاد می‌گیرند و می‌خواهند بیشتر بیاموزند.»

او باور دارد هنر می‌تواند ابزاری نیرومند برای رساندن صدای این دختران به جهان باشد: «یادگیری هنر میان دختر و پسر تفاوتی نمی‌گذارد، زیرا هنر صدایی قدرتمند برای همه رنج‌ها و همه زیبایی‌هاست.»

طالبان در افغانستان بر بسیاری از جنبه‌های هنری محدودیت وضع کرده‌اند. مثلا طالبان موسیقی را حرام می‌دانند و آن را در افغانستان ممنوع کرده و بارها سازها را توقیف کرده و از بین برده‌اند.

هم‌چنین طالبان در اولین سال حاکمیت خود، به تغییرات زیادی در دانشکده هنر دانشگاه کابل دست زدند. از جمله دروازه بخش موسیقی را در دانشکده هنرهای دانشگاه کابل مهر و لاک کردند و مجسمه‌ها را از صحن و فضای این دانشکده برچیدند. مثل مجسمه‌ی مادر در صحن دانشکده هنرهای زیبای کابل که نخست آن را سیاه پوش کردند و بعد این اثر هنری را از صحن دانشکده ناپدید کردند.

آقای مشعوف اطمینان دارد که هنر نگارگری  می‌تواند از این محدودیت‌ها جان سالم به در ببرد. «مینیاتور انقدر وسیع و معنوی است اگر چهره‌ای و یا پرنده‌ای هم کار نکنیم، درسته که بخش عظیمی از مینیاتور را از دست می‌دهیم، اما باز هم گنجایش تغییر و تحول را دارد.»