غزال محمدی
حمید سلجوقی آریارمن، خبرنگار و کاریکاتوریست اهل افغانستان، هزاران کیلومتر دورتر از زادگاهش هرات، در اعتراضی خبرساز، تصمیم گرفت حجاب اجباری طالبان را به تصویر بکشد. او با پوشیدن چادر برقع در نمایشگاه معرفی آثارش روی صحنه رفت و گفت: «هر کجا بدن زن کنترل شد، آزادی همه در خطر است.»
برقع یکی از پوششهای مورد علاقه طالبان برای زنان است. این گروه در بند ۱۰ ماده ۳ قانون امر به معروف و نهی از منکر خود گفته است: «حجاب شرعی به لباسی گفته میشود که تمام بدن و روی زن را از نامحرمان میپوشاند، نازک، کوتاه و چسب نباشد.»
تا هنوز طالبان برای اجبار زنان به پوشش برقع به راهکارهای زیادی متوسل شدهاند.
این گروه در هفتههای اخیر ورود زنان و دختران را به شفاخانه حوزوی و ادارات دولتی در هرات مشروط به پوشیدن چادر برقع کرده بودند. اقدامی که واکنشهای زیادی را بر انگیخت.
یوناما یا هیئت معاونت سازمان ملل در افغانستان در گزارشی که در ماه جون امسال نشر کرده، گفته است طالبان به زنان بدون برقع اجازه ورود به بازار و استفاده از وسایل حملونقل را نمیدهند.
حمید آریارمن به تاریخ ۱۷ نوامبر دستکم سیوپنج کاریکاتور با سوژهی حذف زنان از جامعه و مقاومت زنانه در برابر محدودیتها را در نمایشگاهی در شهر هامبورگ آلمان به نمایش گذاشت. او در این نمایشگاه برقع را «حجاب تحمیلی طالبان» خواند و در یک اقدام اعتراضی آن را بر سر کرد.
او در صحبت با رسانهی رخشانه در مورد تجربهاش از بر سر کردن برقع میگوید: «صادقانه بگویم، تجربه پوشیدن برقع برایم چنان سنگین بود که ساعتها بعد حس خفگی داشتم.»
آقای آریارمن در توضیح این اقدام که در حضور نمایندگان پارلمان ایالتی هامبورگ صورت گرفت، گفت: «پوشیدن برقع بیان یک خشم آشکار بود، خشمی که من از جامعه مرد افغانستان دارم، از سکوت وابستگی تباری و همسویی با طالبان، از سیاستی که در تلاش برای معامله بقا است و از آن مهمتر اینکه جامعه غربی از نزدیک با واقعیت ویرانگر وضعیت زنان در افغانستان آشنا شود.»
این اعتراض در شبکههای اجتماعی در افغانستان با واکنشهای مختلفی مواجه شد. در کنار ستایش از این سبک اعتراض، به گفتهی آقای آریارمن شماری به او پیامهای توهینآمیز هم فرستادند: «برخی از اشتراککنندگان به آن حرکت من خندیدند… هنوز هم روزانه افراد بیشماری در فضای مجازی در تلاش برای توهین و تحقیر من به این دلیل هستند.»
اغلب سوژههای کاریکاتور حمید آریارمن مقاومت خاموش زنان افغانستان است/ عکس: ارسالی به رسانهی رخشانه
اغلب سوژههای کاریکاتور حمید آریارمن مقاومت خاموش زنان افغانستان است. او میگوید، سوژهها را در ذهن خود مرور میکند و با دقت دنبال استعارهای میگردد که بیانگر مبارزه و ایستادگی دختران در افغانستان باشد.
برای این هنر افغانستان، کاریکاتور تنها تصویری بر مبنای زیباییشناختی نیست، بلکه یک موضعگیری سیاسی-اخلاقی به موضوع است: «این کاریکاتور در کنار چه کسانی میایستد؟ صدای کیست؟ علیه کدام ساختار است؟ اگر احساس کنم تصویر به نفع فرودستان، ستمدیدگان و حذفشدگان است و در سمت درست ایستادگی علیه سلطه قرار دارد، کار را نهایی میکنم.»
سبک هنری آقای آریارمن در بخش کاریکاتور ترکیبی از مینیمالیسم انتقادی، نمادپردازی اجتماعی و روایتگری است. او میگوید، هدف از این کار اعتراضیاش، ایجاد پرسش در ذهن مخاطب است: «برای من هنر زمانی ارزش دارد که بتواند نابرابری را افشا و امکان مبارزه و مقاومت را دوباره زنده کند و اینکه چه چیزی عادلانه نیست و من در برابر آن چه موضعی دارم؟»
آقای آریارمن که دستکم سیوپنج کاریکاتور را در هامبورگ به نمایش گذاشته است، در مورد پیام این نمایشگاه میگوید: «پیام نمایشگاه در ذهن من این بود که هنر باید علیه بیتفاوتی قیام کند، زیرا این سکوت و خنثی شدن بخشی از جامعه، بسیار نگران کننده است. تلاش کردم تا این مجموعه فقط یک نمایش هنری نباشد، بلکه یک فضای گفتوگوی سیاسی و اخلاقی باشد؛ به همیندلیل برای سیاستمداران آلمانی نیز پرسش برانگیز شده بود که چطور میتوانند در سمت درست بایستند، برخلاف واقعیت سیاست خارجی آلمان.»
او میگوید، با برگزاری این نمایشگاه به اروپاییها نشان داده که مسئله طالبان نه تنها مربوط به افغانستان بلکه مسئله جهانی است: «برای بخشی از جامعه اروپا چنین کنشهایی اهمیت مضاعف دارد. نه برای ایجاد ترحم، بلکه برای ایجاد آگاهی طبقاتی و جنسیتی؛ برای توضیح این حقیقت که ستم پایدار و پیوسته طالبان فقط مسئله افغانستان نیست—مسئله جهانی قدرت، بنیادگرایی و نابرابری است و نباید در این مورد سکوت کرد.»
طالبان در افغانستان دهها محدودیت سیستماتیک را بر زندگی زنان وضع کردهاند. ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در امور افغانستان، اعلام کرده است که زنان افغانستان در حال تحمل یک نظام مبتنی بر «آپارتاید جنسیتی» هستند.
حمید آریارمن نیز به رسانهی رخشانه گفته است: «باور من این است که آواز زنان، حضور زنان و مبارزه زنان در کنار هنر به ابزار مبارزه علیه بنیادگرایی طالبان و نظام های پدرسالار تبدیل خواهد شد… باید هرچند محدود، وضعیت روزمره زنان را که تنها یک محرومیت ساده نیست؛ یک ساختار تمامعیار حذف اجتماعی–جنسیتی است را به نمایش میگذاشتم.»
حمید سلجوقی آریارمن/ عکس: ارسالی به رسانهی رخشانه
حمید سلجوقی آریارمن، در زادگاهش شهر هرات از دانشکده ژورنالیزم دانشگاه هرات فارغ شد . او بعدا به هنر کاریکاتور علاقهمند شد: «من بهصورت غریزی جذب روایتهای حاشیه، حاشیهنشینان و آن طبقات خاموشی میشوم که تاریخ رسمی اغلب حذفشان میکند. شاید به همین دلیل است که ذهنم همیشه در حالت رصد روایتهای مرتبط با تبعیض، حذف و خشونت ساختاری است.»
آقای آریارمن صراحت نهفته در کاریکاتور را همچون تصویری در برابر نظامهای سرکوبگر میبیند؛ تصویری که به ابرازی برای مبارزه و مقاومتمدنی مبدل میشود. او میگوید: «طالبان از تصویر میهراسند، چون تصویر اجازه نمیدهد انحصار روایت در دست آنان باقی بماند. کاریکاتور برای من شکل فشردهای از مبارزهی نمادین است؛ مبارزهای که هم به آگاهی جمعی کمک میکند و هم به مستندسازی رنج.»
حمید آریارمن به اهمیت راهاندازی برنامههای اعتراضی و نمایشگاهها تاکید دارد. او معتقد است که جهان باید بداند حذف زنان در افغانستان «مسئله فرهنگی» نیست، بلکه نتیجه یک سیاست سرکوبگرانه است. این دیدگاه در تقابل مستقیم با روایت رایج طالبان قرار دارد که محدودیتها را توجیهی فرهنگی میخوانند و ادعا میکنند اینها خواست و فرهنگ مردم افغانستان است.
او میگوید: «همان جا هم برای اشتراککنندگان گفتم، اگر میخواهید ببینید زنان افغانستان جهان را از چه زاویه و وضعیتی می بینند، این برقع را بپوشید و این تجربه را لمس کنید.»
