سینا سعیدی
چهارم قوس ۱۴۰۴، مصادف با ۲۵ نوامبر، روز جهانی «مبارزه با خشونت علیه زنان» است. رسانهی رخشانه به مناسبت این روز، مروری داشته بر آمار قتلهای ناموسی، قتلهای مرموز و خودکشی که عمدتا ریشه در خشونت داشته و جان شمار زیادی از زنان و دختران را گرفته است.
از ۲۵ نوامبر سال گذشته تا امسال دستکم ۱۱۷ زن و دختر در ۲۳ ولایت افغانستان یا قربانی قتلهای خانوادگی و یا خودکشی به دلیل فقر و فرار از ازدواجهای اجباری شدهاند. بخشی از این آمار، قتلهای نامعلوم زنان مثل قتل توسط دزدان مسلح یا افراد ناشناس را هم در بر میگیرد.
آماری که توسط رسانهی رخشانه ثبت شده و پیشتر نیز مورد به مورد منتشر شده است، نشان میدهد که از مجموع ۱۱۷ قربانی، ۶۳ نفر زنان، ۳۱ نفر دختران جوان یا نوجوان، و ۲۳ نفر کودکان دختر بودهاند. این تعداد زنان و کودکان در ۵۶ مورد قتل و ۱۸ مورد خودکشی قربانی شدهاند. دو مورد اقدام به خودکشی دختران جوان نیز طی این مدت به ثبت رسیده است. دلیل قتل و خودکشی زنان و دختران، عمدتا خشونتهای خانوادگی، ازدواجهای اجباری، فقر و مشکلات اقتصادی و محدودیتهای طالبان بوده است. در مواردی هم دلیل قتل زنان و کودکان و عاملان آن مشخص نشده است.
از نظر فعالان حقوق زنان، این آمار بخش کوچکی از وضعیت واقعی زندگی زنان و دختران در افغانستان است که قربانی خشونت میشوند.
بسیاری از این قتلها بهدلیل خفقان رسانهای طالبان، دسترسی نداشتن به منابع و همچنین ترس خانوادهها از رسانهای شدن موارد قتل و خودکشی، همگانی نمیشود.
روزنامه گاردین در گزارشی که قبلا از میزان افزایش خودکشی زنان در افغانستان نشر کرده، گفته است که طالبان اجازهی علنی کردن آمار خودکشی را به کارکنان صحی افغانستان ندادهاند.
خبرنگاران رسانهی رخشانه در افغانستان هم تایید میکنند که به سختی منابع حاضر میشوند در مورد قتل یا خودکشی زنان و دختران جزئیات کمی بدهند و بسیاری از رویدادها سرپوشیده باقی میمانند.
ننگرهار با ثبت ۱۴ مورد قتل و خودکشی زنان و دختران، بلندترین رقم را در بین ۲۳ ولایت دیگر دارد. در این ولایت ۱۴ تن شامل ۹ زن و پنج دختر در یک سال گذشته به دلایل خشونتهای خانوادگی، اختلافات قومی و ازدواج اجباری توسط اعضای خانوادهشان به قتل رسیدهاند. در مواردی هم دلیل قتل زنان و دختران و همچنین عامل قتل مشخص نشده است.
ولایت خوست با داشتن ۱۳ مورد قتل و خودکشی شامل ۸ زن و ۵ دختر در جایگاه دوم و ولایت هرات با داشتن ۱۰ مورد قتل و خودکشی شامل ۸ زن و دو دختردر جایگاه سوم قرار دارد.
زنان افغانستان در خارج از مرزهای کشور نیز از خشونتهای خانوادگی و قتلهای ناموسی در امان نبودهاند. به تاریخ ۱۶ قوس ۱۴۰۳میلادی یک زن جوان اهل هرات در شهر فرانکفورت کشور آلمان به شکل فجیعی توسط همسر خود در خانهاش سر بریده شد. در یک رویداد دیگر، یک زن جوان دیگر به تاریخ ۱ جوزا ۱۴۰۴ در شهر برزبین کشور استرالیا توسط شوهر خود در خانهاش به قتل رسید.
همچنین در ادامه وقوع رویدادهایی تحت عنوان قتلهای مرموز در خارج از مرزهای کشور، جسد تکه تکه شدهی یک دختر جوان اهل افغانستان در تاریخ ۲۱ جوزا ۱۴۰۴ از بین سطل زباله در شهر تهران ایران کشف شد. عامل قتل این دختر جوان تا هنوز مشخص نشده و معلوم نیست او به چه دلیلی به قتل رسیده است. هم چنین به تاریخ ۵ اسد ۱۴۰۴ یک زن جوان اهل افغانستان با سه کودک خود در جنوب شهر تهران، کشور ایران به دلیل نامشخص و توسط افراد ناشناس به وسیلهی چاقو به قتل رسیدند.
حدود ۳۲ زن و دختر در طول یک سال گذشته توسط اعضای خانوادهشان کشته شدهاند. رویدادهایی که از آن تحت نام قتلهای ناموسی نامبرده میشود.
قتل ناموسی به ارتکاب خشونت و اغلب قتل زنان یک خانواده به دست مردان خویشاوند خود گفته میشود.
ریشه این خشونت افسارگسیخته؟
ویدا ساغری، از فعالان مدنی افغانستان میگوید، قتلهای ناموسی و دیگر اشکال خشونت علیه زنان در شرایط خاص و بحرانی افغانستان و در نبود نهادهای ناظر مانند {کمیسیون مستقل} حقوق بشر، رسانههای آزاد، دادگاه و ارگانهای رسیدگی به خشونت، سبب بیبندوباری و جرات به اعمال خشونت در مردان شده است.
او باورمند است که خشونت علیه زنان در جوامعی که قانون و نظارت بر آن وجود نداشته باشد، به یک روند افسارگسیخته تبدیل خواهد شد: «دین و سلطهی فکری مردانه، ارزشهای مردسالارانه را در جامعه مشروع ساخته و با قدرتی که از حاکمیت یک نظام مستبد دینی مردانه نشأت میگیرد، آن ارزشها را در جامعه تطبیق میکند. جامعهی مردسالار دینی {همانند نظام طالبان} جز تولید فرهنگ آپارتاید علیه زن هنری ندارد. زن در چنین نظامی ملک و مال مرد است.»
او محدودیتهای طالبان علیه زنان را مصداق «آپارتاید جنسیتی» میداند و همین را سرمنشا خشونت علیه زنان میداند. خانم ساغری در گفتوگو با رسانهی رخشانه گفته است: «هر کسی که قدرت مطلق را در اختیار دارد، هوس بردهداری میکند.»
ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در امور افغانستان هم قبلا گفته است که زنان افغانستان در حال تحمل یک نظام مبتنی بر «آپارتاید جنسیتی» هستند.
این فعال مدنی با اشاره به محدودیتهای آموزشی طالبان علیه زنان و بلند رفتن میزان بیسوادی ناشی از این محدودیتها در میان زنان و دختران در کشور گفته که تا چند سال آینده افغانستان وارد چرخهی مادران و دختران بیسواد خواهد شد. او در ادامه هشدار میدهد اگر این روند ادامه یابد، طی سالهای آینده افراد تنفروش، مبتلا به بیماریهای روحی- روانی در کشور افزایش یافته و جهان شاهد یک «طاعون سیاسی» خواهد بود.
خانم ساغری گفته است: «در چنین شرایطی باید خانوادهها شروع به شکلدهی روند خود حمایتگرایانه کنند. افراد باسواد و آگاه به مشاور و معلم خانگی تبدیل شوند و به داشتهها و منابع حامی معنوی و مادی موجود خودی تمرکز کنند.»
در همین حال رقیه ساعی، فعال حقوق زن نیز مهمترین دلایل خشونت خانوادگی علیه زنان، بهویژه قتلهای ناموسی و خودکشی را مشکلات اقتصادی، فقر و بیکاری میداند که سبب ایجاد تنش داخل خانواده شده و منجر به ازدواجهای اجباری و کودکهمسری میشود.
خانم ساعی گفته است، وضعیت واقعی بسیار نگران کنندهتر است: «در جوامعی که مردسالاری، شرف/ناموس خانوادگی و کنترل رفتار زنان نهادینه شده، خشونتورزی علیه زنان بهعنوان حفاظت توجیه میشود. این هنجارها به دلیل شرمساری، ترس از طرد شدن از اجتماع و یا ترس از واکنش طالبان و جامعه، مانع گزارشدادن یا رسانهای کردن اینگونه رویدادها میشود.»
از نظر این فعال حقوق زنان، محرومکردن دختران از آموزش و تحصیل، ممنوعیت کار و فضای سرکوب عمومی، زنان را منزوی، وابسته و آسیبپذیرتر کرده است. او گفته است، وقتی زنان در فضاهای عمومی حضور ندارند و دسترسی به حمایت حقوقی و مراجع رسمی قطع میشود، مسیرهای گزارش و نجات بسته میشوند و خشونت خانوادگی افزایش یا پنهانسازی میشود: «متاسفانه این روزها خشونت در افغانستان رو به افزایش است و هر روز نسبت به روزهای قبل و ماههای قبل گراف بالاتری را می پیماید.»
