هانیه فروتن
امروز، ۲۸ می ۲۰۲۵، مصادف است با روز جهانی قاعدگی؛ روزی که به منظور افزایش آگاهی درباره مسائل بهداشتی مرتبط با قاعدگی در سراسر جهان گرامی داشته میشود. این روز فرصتی است برای برجسته کردن اهمیت آموزش و دسترسی به امکانات بهداشتی برای زنان و دختران.
اما در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، این روز یادآور واقعیتی تلخ است: محرومیت گستردهی دختران از آموزش و آگاهی درباره قاعدگی و بهداشت زنان. بسته شدن مکاتب به روی دختران، نه تنها فرصتهای تحصیلی را از آنها سلب کرده، بلکه پیامدهای جدی بهداشتی و روانی را نیز به دنبال داشته است.
این گزارش، با استناد به مصاحبههای رسانه رخشانه با بیش از ۳۰ دختر جوان و مادرانشان، به بررسی این بحران، تأثیرات آن بر سلامت جسمی و روانی دختران و هشدارهای کارشناسان در این زمینه میپردازد.
روز جهانی قاعدگی در افغانستان، به جای جشن و آگاهیبخشی، یادآور بحرانی عمیق در سلامت جسمی و روانی دختران است. محرومیت از آموزش، همراه با تابوهای فرهنگی، باعث شده است که بسیاری از دختران در مواجهه با قاعدگی، با ترس، شرم و بیماریهای قابل پیشگیری دست و پنجه نرم کنند.
روایتهایی از ناآگاهی و پیامدهای آن
مهسا، دختری ۱۵ ساله از ناحیه ۱۳ شهر کابل، به دلیل عدم آگاهی از نکات بهداشتی، دچار عفونت رحمی شد و پس از مراجعه به پزشک، یک ماه تحت درمان دارویی قرار گرفت. مهسا میگوید: «تنها چیزی که درباره قاعدگی میدانستم، یک جمله از معلم دینیام در صنف ششم بود که گفت دختران بعد از ۱۰ یا ۱۵ سالگی هر ماه خونریزی دارند.»
او تاکید میکند: «هیچکس به من نگفته بود در این دوره چه باید بکنم. در ابتدا، پارچهای که به جای نوار بهداشتی استفاده میکردم، تا چهار ساعت عوض نمیکردم.»
این تجربه، همراه با افسردگی و احساس شرم، زندگی او را تحت تأثیر قرار داد. او تا ماهها از صحبت درباره این موضوع با مادرش خودداری کرد و تنها زمانی که دردهای شکمیاش شدت گرفت، با کمک خواهر بزرگترش به پزشک مراجعه کرد.
ذکیه، دختری ۱۶ ساله از ناحیه ۱۸ کابل، تجربهای مشابه دارد. او در ۱۲ سالگی، بدون هیچ اطلاعی از قاعدگی، این دوره را تجربه کرد.
ذکیه میگوید: «نمیدانستم پریود چیست و چرا این اتفاق برایم افتاده است. حتی یک بار هم کلمه پریود را نشنیده بودم.»
مادرش، گلنسا ۵۴ ساله، از بیتوجهی خود به این موضوع ابراز پشیمانی میکند.
او میگوید که به دلیل ناآگاهی، دختر بزرگترش دچار مشکلات جدی رحمی شده و احتمالاً هرگز قادر به مادر شدن نخواهد بود. گلنسا با اندوه میافزاید: «اگر زودتر متوجه میشدم، شاید میتوانستم جلوی این مشکل را بگیرم. خودم هم هیچوقت نمیدانستم قاعدگی چقدر برای یک دختر مهم است.»
نوریه، دختری ۱۴ ساله از ناحیه ۱۳ کابل، در مورد تجربهی خودش گفته است که او در اولین تجربه قاعدگیاش، به دلیل ترس و ناآگاهی، ساعتها در حیاط خانه ماند و از ورود به خانه خودداری کرد.
او میگوید: «نمیدانستم چرا از بدنم خون میآید. خیلی ترسیده بودم و شلوارم را چند بار عوض کردم تا کسی متوجه نشود.»
نوریه گفته است، این تجربه، همراه با محرومیت از آموزش، او را به انزوا و افسردگی کشاند.
فوزیه، ۱۷ ساله نیز به دلیل استفاده نادرست از پارچه به جای نوار بهداشتی، دچار عفونت رحمی شد. او میگوید: «ترس داشتم کسی پارچه را ببیند، برای همین حتی نمیتوانستم آن را در آفتاب خشک کنم. گاهی پارچه هنوز مرطوب بود و از آن استفاده میکردم.»
فاطمه، ۱۶ ساله نیز به دلیل استفاده طولانیمدت از یک پد بهداشتی (تا ۱۲ ساعت یا بیشتر)، به عفونت قارچی واژن مبتلا شد. او میگوید: «مادرم هرگز به من نگفته بود که پد باید مرتب عوض شود. وقتی به پزشک مراجعه کردم، گفتند باید بهداشت را جدی بگیرم.»
کارشناسان بهداشتی و روانشناسان نسبت به پیامدهای این وضعیت هشدار دادهاند. مرسل ابراهیمخیل، متخصص زنان و زایمان در کابل، در گفتوگو با رسانهی رخشانه، عدم آگاهی درباره قاعدگی را یکی از عوامل اصلی افزایش بیماریهای زنان در افغانستان میداند.
او میگوید: «روزانه دهها زن و دختر جوان با مشکلاتی مانند عفونتهای قارچی، کیست تخمدان و بیماری التهابی لگن به ما مراجعه میکنند. ناآگاهی و عدم رعایت بهداشت شخصی در دوران قاعدگی، مهمترین دلیل این بیماریهاست.»
او تأکید میکند که بدون آموزش مناسب، این مشکلات میتوانند به عوارض بلندمدت مانند ناباروری منجر شوند.
بتول حیدری، استاد دانشگاه و روانشناس، این وضعیت را «فاجعهای بزرگ» توصیف میکند. او معتقد است که ناآگاهی درباره قاعدگی، بهویژه در سنین بلوغ، میتواند به آسیبهای روانی جدی مانند ترس از بدن، تنفر از زنانگی و کاهش اعتماد به نفس منجر شود.
حیدری میافزاید: «وقتی دختری بدون آگاهی قاعدگی را تجربه میکند، احساس وحشت و شرم میکند. این تجربه میتواند به انزوا، افسردگی و حتی خشم نسبت به خود منجر شود. در نبود حمایت آموزشی و خانوادگی، این دختران در مرحلهای حساس از رشدشان تنها میمانند.»
به گفته این روانشناس، تابوهای فرهنگی و نبود گفتوگوهای باز درباره قاعدگی، مشکلات دختران را تشدید کرده است. در بسیاری از خانوادههای افغانستان، بهویژه در مناطق روستایی، صحبت درباره قاعدگی همچنان تابو محسوب میشود.
از نظر روانی، این موضوع باعث میشود که حتی مادران، که خود اغلب از آموزش محروم بودهاند، نتوانند اطلاعات کافی به دخترانشان منتقل کنند. این چرخه ناآگاهی، نسل به نسل ادامه مییابد و به مشکلات جسمی و روانی دامن میزند.
کارشناسان و فعالان حقوق زنان که در این گزارش با آنها صحبت شده، خواستار اقدامات فوری برای رفع این بحران هستند. پیشنهادهایی مانند ایجاد مراکز آگاهیدهی محلی، توزیع رایگان محصولات بهداشتی و آموزش مادران و دختران از طریق رسانهها و برنامههای اجتماعی مطرح شده است.
همچنین کارشناسان و کنشگران حوزهی حقوق زنان تاکید میکنند که بازگشایی مکاتب و گنجاندن آموزش بهداشت قاعدگی در برنامههای درسی، میتواند نقش مهمی در کاهش این مشکلات ایفا کند؛ اما حاکمیت طالبان و سیاستهای «زنستیزانهی» این گروه، چشمانداز چنین طرحی را غیرممکن کرده است.
