هانیه فروتن
با بازگشت گستردهی مهاجران از ایران و پاکستان به کابل، یافتن سرپناه تبدیل به یکی از بزرگترین چالشها در پایتخت شده است. افزایش سرسامآور کرایه خانه، بیکاری گسترده و نبود نظارت مؤثر بر بازار مسکن، زندگی را برای مهاجران بازگشته به کابوس تبدیل کرده است.
وزارت داخله پاکستان اعلام کرده است که در کمتر از یک ماه بیش از ۸۴ هزار مهاجر افغان را اخراج کرده است. در همین حال، ایران برنامه خود برای اخراج بیش از دو میلیون مهاجر افغان را در سال ۱۴۰۴ اعلام کرده بود و مقصد بسیاری از این مهاجران برگشت داده شده به افغانستان، شهرهای بزرگ از جمله کابل است.
معصومه، ۲۵ ساله از ولایت بامیان که در ۱۰ حمل ۱۴۰۴ پس از تحمل سختیهای مهاجرت در ایران به کابل بازگشته، هنوز نتوانسته خانهای برای خود و خانوادهاش پیدا کند. او که به امید رهایی از غربت به وطن بازگشته بود، حالا با غربت دیگری در خاک خود مواجه است.
معصومه میگوید: «خانه نیست، اگر هم هست، کرایهاش بسیار بالاست. یک خانه دو اتاقه را ۷ تا ۸ هزار افغانی میگویند. پولی نیست که حداقل تا پیدا کردن کار برای شوهرم خانه بگیریم.»
او که بیش از دو هفته است در خانه اقوامش زندگی میکند، هر روز در کوچههای خاکی کابل به دنبال خانهای با کرایه مناسب است، اما هر بار با ناامیدی بازمیگردد.
معصومه به رسانهی رخشانه گفته است: «زنگ بیش از صد خانه را زدم، به دهها دفتر راهنمای معاملات رفتم، خانه پیدا نمیشه و اگر هم است بسیار با کرایه بالا که در این شرایط بیکاری توان پرداختش را نداریم.»
معصومه از تجربهاش در ایران میگوید: «شوهرم را بارها بازداشت کردند، سیمکارت نداشتیم، آزادانه نمیتوانستیم گشتوگذار کنیم؛ اما هیچکدام به اندازه حس غربتی که این روزها در وطن خودم حس میکنم، زجرآور نبوده.»
زهرا، مهاجر دیگری که اوایل حمل ۱۴۰۴ از ایران به کابل بازگشته، داستان مشابهی دارد. او که در خانه برادرش زندگی میکند، میگوید: «تقریباً یک ماه است که به کابل آمدهایم، شوهرم بیکار است، خانه مناسب پیدا نمیشود. تا کی باید دربدری بکشیم؟»
او هم از افزایش بیسابقه کرایهها شکایت دارد: «خانه دو اتاقهای که در منطقهی برچی دو ماه پیش ۳ تا ۴ هزار افغانی بود، حالا به ۸ هزار افغانی رسیده است. برادرم قبل از آمدن ما خانهای با کرایه ۴ هزار افغانی گپ زده بود، اما شب ورود ما صاحبخانه آن را به شخص دیگری با قیمت بالاتر اجاره داد.»
زهرا و شوهرش همچنان در جستجوی خانهاند، اما خانههای ارزان یا مشکلات اساسی مانند نبود آب و نمزدگی دارند یا کرایههایشان خارج از توان مالی آنها است.
رسانهی رخشانه در این گزارش دستکم با بیش از ۱۰ خانواده مهاجر بازگشته صحبت کرده است که نشان میدهد افزایش کرایهها به بحرانی فراگیر در کابل تبدیل شده است.
قمرگل، با خانواده ۹ نفرهاش، که تا پایان حوت ۱۴۰۳ خانهاش را با ۲۰۰ هزار افغانی گرو کرده بود، حالا مجبور است ماهانه ۶ هزار افغانی کرایه بپردازد.
او که در ناحیه پنجم کابل زندگی میکند، میگوید: «صاحبخانه گرو را پس داد و گفت یا ۶ هزار کرایه بدهید یا خانه را خالی کنید. هرچه التماس کردیم، قبول نکرد.» خانهای که دو اتاق و یک سالن کوچک دارد، حتی آب کافی هم ندارد.
فاطمه، باشنده ناحیه چهارم کابل، در ماه دلو سال گذشته از پاكستان برگشته است. او گفته است که در دو ماه نخست، کرایه خانهاش پنج هزار افغانی بوده، اما با آغاز سال ۱۴۰۴ این مبلغ به ده هزار افغانی افزایش یافته است.
فاطمه میگوید: «در کابل، با گذشت هر روز، کرایه خانه به طور مداوم در حال افزایش است و هیچ کنترلی وجود ندارد. ما دو ماه با کرایه پنج هزار افغانی در این خانه زندگی کردیم، اما حالا باید دو برابر این مبلغ را پرداخت کنیم. اگر اوضاع به همین شکل ادامه یابد، مجبوریم در دشت خیمه بزنیم؛ دیگر چارهای نمیماند و توان پرداخت کرایههای کمرشکن را نداریم.»
فاطمه همراه با خانواده شش نفرهاش، پس از سقوط کابل به دست طالبان در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، تمام دارایی خود را فروخته و به پاکستان مهاجرت کردند تا دخترانش به تحصیل دسترسی داشته باشند. اما در اواخر جدی ۱۴۰۳، با بازداشت شوهرش توسط پولیس پاکستان، آنها مجبور به بازگشت شدند.
فاطمه میگوید: «خواستهام تحقق نیافت، با شرایط دشواری روبهرو هستیم. کار نیست، حق زندگی از دخترانم گرفته شده و حالا غم کرایه خانه هم اضافه شده.»
بشیر احمد، که در ناحیه یازدهم کابل دفتر رهنمای معاملات دارد، گفت که نرخ اجاره یک واحد مسکونی سه اتاقه از ۱۰ هزار به ۱۵-۱۶ هزار افغانی افزایش یافته است. او توضیح داد:
«با بازگشت مهاجران از کشورهای همسایه، تعداد خانهها کاهش یافته و در نتیجه متقاضیان افزایش یافتهاند. قبلاً روزانه یکی، دو نفر برای اجاره خانه مراجعه میکردند، اما اکنون این تعداد به ۲۰ تا ۳۰ نفر در روز رسیده است.»
یکی از ساکنان کابل که در ناحیه ششم کابل سوپ فروشی دارد، انگشت انتقاد را به طرف طالبان دراز میکند. او میگوید: «کاش بهجای سختگیری بر لباس و ریش مردم، جلوی سوءاستفاده مالکان را بگیرند. کرایه خانهام از ۳۰۰۰ به ۵۰۰۰ افغانی رسیده؛ صاحبخانه گفت اگر نمیتوانی، خانه را تخلیه کن.»
او از وضعیت خانوادههایی سخن میگوید که به دلیل ناتوانی در پرداخت کرایه، در کوچهها آواره شدهاند.
مختار ادیب، جامعهشناس و استاد دانشگاه در کابل، معتقد است که افزایش کرایهها نتیجه ترکیبی از عوامل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است. او میگوید: «مالکان بهجای همدلی با مستاجران، تنها به سود خود فکر میکنند. ظرفیت عمومی در افغانستان چنان پایین است که صاحبخانهای با چند بلندمنزل، از کرایه ۳۰۰ افغانی یک معلم با درآمد ناچیز نمیگذرد. طالبان ساختوساز در حومههای شهر را ممنوع کرده و بدون ارائهی جایگزین، خانههای بسیاری را برای ساخت جاده تخریب کردهاند. این اقدامات باعث کاهش عرضه مسکن و افزایش فشار بر بازار کرایه شده است.»
هرچند وزارت عدلیه طالبان در اعلامیهای مدعی برخورد قانونی با سوءاستفادهگران شده، اما هیچ مورد عملی از کنترل کرایهها یا مجازات مالکان متخلف گزارش نشده است. این اعلامیهها در حد شعار باقی مانده و مهاجران بازگشته همچنان در برابر افزایش کرایهها بیپناهاند.
