کلکسیون اندوه؛ روایت مقاومت و ایستادگی

جاوید تاشه

کتاب کلکسیون اندوه؛ چالش شاعرانه یک زن افغانستانی یا «COLLECTION DE CHAGRINS – le défi poétique d’une femme afghane » نوشته‌ی فریده فریاد در خزان سال ۲۰۲۴ میلادی توسط نشر پوتان «Éditions du Poutan» با اقتباس شاعرانه‌ی ژان ایو لود و طرح جلد محسن تاشه در ۹۶ صفحه با قطع رقعی به پیشخوان کتابفروشی‌های فرانسه عرضه شد. این کتاب در طول یک سال گذشته چهار بار بازچاپ شده و تاکنون در بیش از ۲۰ شهر فرانسه معرفی و بررسی گردیده است.

فریده فریاد کتاب را نخست به فارسی نگاشته و سپس به فرانسوی ترجمه کرده است. ژان ایو لود «Jean-Yves Loude »، انسان‌شناس، شاعر و نویسنده‌ی شناخته‌شده‌ی فرانسوی که افغانستان را از نزدیک دیده و سال‌های زیادی در مرز افغانستان و پاکستان درباره‌ی فرهنگ و مردم «کالاش» تحقیق کرده است، متن را با حفظ اصل برای گیرایی بیشتر و امکان ارتباط بهتر مخاطب فرانسوی در قالب شعر آزاد درآورده است.

نویسنده در لابه‌لای نوشته‌ی خود از دوبیتی‌های هزارگی نیز برای غنامندی اثر بهره برده است. کتاب در ده بخش با عنوان‌های «نام من، مادر من، تولد من، زن هزاره، آموزش و گرسنگی، بگذار فریاد بزنم!، نفرین و عشق، سرودهای عاشقانه، رفتن بی‌وداع» تنظیم شده است. در یک معرفی کلی کلکسیون اندوه، شهادت، دادخواهی و مقاومت زنان افغانستانی در نظام مردسالار است.

زندگی هر انسان داستان است و از عنوان بخش‌ها پیداست که فریده در نوشتن کتاب از داستان زندگی خود، خانواده و قومیتش بهره برده است. اثر با تولد نویسنده در اوج جنگ‌های داخلی و ماجرای حادثه‌ی خونین افشار-کابل آغاز و با سقوط کابل در آگست ۲۰۲۱ میلادی و خروج هزاران شهروند در معرض خطر به پایان می‌رسد.

در میان این آغاز و پایان، نویسنده از خاطرات و چشم‌دید مادر، همسایگان و دوستانش از ستم بر زنان و مقاومت زنان روایت می‌کند. آنچه از لابه‌لای متن کتاب پیداست، این است که نویسنده باور دارد، زندگی زنان افغانستانی تقریباً مشابه همدیگر است. به همین منظور، فریده فریاد برای دادخواهی و شهادت از آنچه بر زنان رفته و می‌رود، چشم‌دیدها و تجربه‌های زیسته‌ی خود و خانواده‌اش را بازگو کرده است.

خانم فریاد معتقد است که اندوه و ستم بر زنان در افغانستان فارغ از مرزبندی قومی و مذهبی به شکلی یکسان اعمال می‌شود؛ با این حال، زنان هزاره به دلیل قومیت و مذهب‌شان رنج دو برابر یا مضاعف را متحمل می‌شوند. او بارها از تبعیض قومی و مذهبی در نهادهای آموزشی، تقسیم منابع، امنیت، توسعه و فرصت‌ها علیه گروه قومی و مذهبی خود در لابه‌لای کتاب یاد کرده است.

در باب اهمیت کتاب باید گفت نوشتن خود نوعی مبارزه و مقاومت است. این اثر تنها دفتر شعر نیست؛ بلکه سندی زنده از تجربه‌ی تلخ، زنان افغانستانی در نظام مردسالار است. کتاب بخشی از اندوه و حسرت جمعی زنان افغانستانی را ثبت و به زبان دیگر، برای عدالت و برابری فریاد کرده است.

این کتاب خوانندگان، فعالان اجتماعی و فرهنگی فرانسوی زبان را فرا می‌خواند تا از مقاومت و ایستادگی زنان افغانستانی با فشارهای سیاسی و اجتماعی حمایت کنند. خوانش کلکسیون اندوه، تجربه‌ای است که هر مخاطب غیر افغانستانی را با ستم و تبعیض سیستماتیک علیه زنان و اقلیت‌های قومی و مذهبی در افغانستان آشنا می‌سازد.

در زیر چند پاراگراف نمونه از بخش‌های مختلف کتاب را به فرانسوی بخوانید. از آنجا که ترجمه‌ی شعر خود شعر نیست، از ترجمه پرهیز کردم تا به احساس نویسنده وفادار باشم.

je pense à elles, à ma mère, à mes sœurs,

à toutes les femmes de ce pays qui ne pensent pas à elles,

parce qu’elles dépendent de l’homme,

suivent l’homme,

ces femmes sans nom, sans identité, dissimulées,

dans le dos de l’homme,

cachées dans la cuisine,

anxieuses du moindre geste qui pourraient nuire à l’honneur

de la famille,

et provoquer la colère de l’homme.

بخش نام من، صفحه 11-12

***

Aucun livre ne pourra contenir l’étendue

de la tristesse de ma mère.

Même dix livres ne suffiront pas.

Qui aura la force de les écrire ?

Quelle plume résistera à tant d’amertume ?

Quelle encre soluble dans ses larmes

laissera une trace visible du désordre de son esprit ?

Il faudrait une voix de femme,

pour témoigner des dommages psychiques

faits aux femmes.

Combien d’années lumière seront nécessaires

pour que cette voix traverse l’obscurité

et soit entendue ?

بخش مادر من، صفحه 22

***

Je ne suis pas seule à ôter mon bâillon.

Toutes les Afghanes, filles et femmes,

sont victimes d’antiques croyances,

interprétées au seul profit d’hommes

– pas tous, Dieu merci, il existe des poètes –

qui s’obstinent à faire la guerre aux femmes,

creusant la tombe de tout un peuple.

 بخش بگذار فریاد بزنم، صفحه 57

فریده فریاد، دانشجوی رشته‌ی ادبیات، جنسیت و فرهنگ است. پیش از سقوط کابل به‌دست طالبان، به‌عنوان معلم در مدارس و دانشگاه‌های خصوصی افغانستان فعالیت می‌کرد.

از او پیش‌تر دو اثر دیگر منتشر شده است: کتاب «آموزشی دستور زبان فارسی» توسط «انتشارات دانشگاه» و کتاب «عشق‌اندوه زن: بررسی دوبیتی‌های هزارگی از نظر سیاست جنسی و جامعه‌شناسی جنسیت» توسط «نشر ناسوت». خانم فریاد، از خزان سال ۲۰۲۱ میلادی در فرانسه پناهنده است. با نوشتن و حضور در کنفرانس‌ها و سمینارهای فرهنگی و دانشگاهی، به دادخواهی برای زنان افغانستان می‌پردازد.

یاداشت: متن بالا فقط معرفی کلی کتاب برای خوانندگان است؛ نویسنده سطور بالا در خود صلاحیت نقد و بررسی فنی کتاب را نمی‌بیند. کتاب از طریق سایت نشر پوتان، فروشگاه انترنتی آمازون و دیگر سایت‌های خدمات فرهنگی در دسترس علاقمندان و پژوهشگران برای خوانش و نقد قرار دارد.