هانیه فروتن
صالحه (نام مستعار)، دختری ۲۰ ساله از یکی از ولایتهای مرکزی افغانستان، در حالی که به دیوار شفاخانهای در کابل تکیه زده، با چشمانی اشکبار از تلخیهای زندگی خودش میگوید که هرگز در انتخاباش نقشی نداشته است.
او در خزان سال ۱۴٠٠، دانشآموز صنف هفتم مکتب بود که قربانی سنت «بدل» شد؛ رسمی رایج در افغانستان که در آن خانوادهها دختران خود را برای کاهش هزینههای ازدواج با دختری از خانواده دیگر مبادله میکنند.
یکی از قربانیان این رسم صالحه است. پدرش او را برای اینکه «خانهی پسرش را آباد کند»، در ۱۶ سالگی به عقد مردی ۳۴ ساله درآورد. صالحه میگوید: «پدرم فقط به فکر خوشبختی برادرم بود. من برایش ابزاری بودم تا خانه پسرش را آباد کند، حتی یکبار نپرسید راضی هستم یا نه. آماده هستم یا نه.»
صالحه میگوید: «وقتی با این تصمیم پدر مخالفت کردم، با مشت و لگد پدر مواجه شدم. گفت اگر حرف بزنم، مرا میکشد.»
مراسم عروسی بهسرعت برگزار شد و صالحه، برخلاف میلش، به خانه شوهرش فرستاده شد. خانهای که از همان هفتههای اول، چرخه خشونت آغاز شد.
او مجبور بود در خانه و زمینهای کشاورزی کار کند و در صورت تأخیر، از سوی همسر و مادرشوهرش کتک میخورد. «یکبار از خستگی خوابم برد، مادرشوهرم با فحش و دشنام بیدارم کرد که چرا لباسش را نشستم.»
صالحه، که اکنون مادر دو کودک است؛ بارها تلاش کرد به این زندگی پایان دهد، حتی یکبار خود را به رودخانه انداخت و نجات یافت.
تا پیش از طالبان هم خشونت علیه زنان در افغانستان پر رنگ بود. برگشت طالبان این معضل را پر رنگتر هم کرده است. جدیدترین گزارش دیدبان حقوق بشر میگوید: «زنان و دختران نه تنها به عدالت دسترسی ندارند، بلکه سیستم «عدالت» خود علیه آنها به کار گرفته شده و برای اعمال ظلم و ستم و حذف آنها از جامعه استفاده شده است.»
در روزهایی که صالحه مجبور به ازدواج اجباری به رسم بدل شد، هیچ نهادی نبود که صدای او را بشنود. روزهای پرخشونت را هم بیصدا و به قول خودش در بیپناهی سپری میکند.
صالحه برای لحظهای، به پنجره خیره میشود و با اندوه شرح میدهد: «در سال دوم بعد از عروسی، به خاطر اینکه نان چاشت را دیر آورده بودم، بین مه و شوهرم دعوا شد. وقتی خواستم از خودم دفاع کنم، او با بیل به سرم زد و بیهوش شدم. یادم نیست چند دقیقه بیهوش ماندم و فردای همان روز، تصمیم گرفتم با انداختن خودم در آب از شر همه خلاص شوم. از بخت بدم، چوپانها دیده بودند و خیلی زود از آب بیرون آورده شدم.»
نزدیک به دو سال از آن حادثهی دردناک میگذرد، اما جای زخم آن هنوز باقی مانده. به جز این، در چند ناحیه از پای راستش، نشانههای سوختگی دیده میشود. صالحه با چشمان اشکآلود میگوید: «اگر نافرمانی شوهر ره کنم، هر بلایی که دلش خواست سرم میاره.»
او چندینبار به خانه پدرش فرار کرد، اما هر بار با تهدید پس فرستاده شد. برادرش گفت: «با آمدنت زندگی من از هم میپاشد.» آخرین بار، پس از کتککاری شدید همسرش در مزرعه، با سر و صورت خونین به خانه برادرش رفت، اما باز هم پذیرفته نشد.
تا پیش از تسلط طالبان در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، صالحه رویای تحصیل در دانشگاه را داشت. اما با بسته شدن مکاتب به روی دختران، امیدش رنگ باخت. او میگوید: «پدرم مثل طالب فکر میکرد، اما لااقل پنهانی مکتب میرفتم. همیشه آرزو داشتم مثل دختر کاکایم درس بخوانم.»
اکنون صالحه به دلیل کمخونی شدید در کابل تحت درمان است. کاکایش او را به اصرار برای معالجه آورده، اما نه پدر و نه شوهرش راضی نبودند.
او به دلیل کمخونی شدید، درد مفاصل، سردردهای مداوم و حالت تهوع در شفاخانهای در کابل بستری است. صالحه با اشاره به پسر ۱۳ ماههاش میگوید: «وقتی طفل دومم به دنیا آمد، حالم بدتر شد. کلینیک محل گفت کمخونی دارم. کاکایم یک هفته تمام را پیش پدر و شوهرم التماس کرد، تمام هزینههای درمان را هم به عهده گرفت و من را به کابل آورد، وگرنه نه پدرم راضی بود و نه شوهرم.»
داکتران به صالحه گفتهاند که او به دلیل بارداری در سن بسیار کم و عدم توجه کافی و تغذیهی سالم، نه تنها از نظر فیزیکی دچار آسیبهای جدی شده، بلکه از نظر روحی نیز در شرایط بدی قرار دارد که شرایطش برای مادر بودن را تحت تاثیر قرار میدهد.
فعالان حقوق زنان میگویند که رسم و رواجهای ناپسند و مواردی از «سنت بدل» که در جوامع روستایی افغانستان شایعتر است، با رویکار آمدن طالبان افزایش یافته است.
راحیل تلاش، فعال حقوق زنان، به رسانهی رخشانه گفت که افزایش ازدواجهای اجباری و زودهنگام نتیجهی فقر، سنتهای قبیلهای و سیاستهای زنستیزانه طالبان است.
به گفتهی او: «فقر شدید، سنتهای قبیلهای که با بازگشت طالبان تقویت شده و سیاستهای زنستیزانهی این گروه از عوامل اصلی افزایش ازدواجهای اجباریاند.»
او تأکید میکند که طالبان با سلب حقوق اولیه زنان، از جمله حق تحصیل و کار، آنها را به موجوداتی بیاختیار در برابر تصمیمات مردسالارانه تبدیل کردهاند. به گفته خانم تلاش، ازدواجهای اجباری پیامدهای ناگواری مانند افسردگی، اضطراب، خشونت خانگی و افزایش آمار خودکشی در میان زنان به دنبال دارد.
خانم تلاش از نهادها و رسانهها خواست با برنامههای آگاهیدهی و توانمندسازی زنان، به این بحران رسیدگی کنند. رسانهی رخشانه پیش از این نیز دهها مورد از خشونتهای خانوادگی، ازدواجهای اجباری دختران و افزایش موارد ازدواجهای زودهنگام دختران را مستند کرده بود.
گزارشهای سازمانهای حقوق بشری، از جمله دیدهبان حقوق بشر نیز نشان میدهد که از زمان تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱، ازدواجهای اجباری و زودهنگام در افغانستان تا ۵۰ درصد افزایش یافته است.
فقر اقتصادی که با تحریمها و فروپاشی نظام اقتصادی تشدید شده، خانوادهها را وادار کرده تا برای تأمین هزینههای زندگی، دختران خود را در سنین پایین به ازدواج وادار کنند یا در رسومی مانند «بدل» قربانی کنند. صالحه یکی از هزاران دختری است که در این چرخه گرفتار شده است.
صالحه که اکنون ۲۰ سال دارد، در حالی که از بیحالی و ضعف شدید، سرش را به دیوار سرد بیمارستان تکیه داده، به این میاندیشد که اگر طالبان بر افغانستان حاکم نبود، ممکن بود او اکنون مشغول تحصیل در دانشگاه بود.
