آزاده تران
شعار کارزار «عکس من هویت من است» پاسخ به تصمیم اخیر طالبان است که اعلام کردهاند، عکس زنان در شناسنامه «اختیاری» است و در صورت تمایل زنان میتوانند، عکس خود را در شناسنامه درج کنند.
محمدحلیم رفیع، سخنگوی اداره ملی احصائیه و معلومات افغانستان تحت کنترل طالبان به رسانهی رخشانه تایید میکند که درج عکس زنان در شناسنامه اختیاری شده است.
او گفته است:« در رابطه به موضوع موضوع یاد شده و به خصوص درج تصویر زنان در تذکره، اداره ملی احصائیه و معلومات از مقام محترم امیرالمومنین در خواست هدایت نمود. این موضوع توسط امیرالمومنین به دارالافتای مرکزی افغانستان جهت اتخاذ تصمیم نهایی ارجاع شد و براساس فیصله شماره یک هزار و 75 دارالافتا درج تصویرزنان در تذکره براساس ضرورت شدید، اقدام شرعی و اختیاری اعلام گردید.»
آقای رفیع در مورد دلیل این تصمیم پاسخ روشنی نداد، اما گفت:« هیچ کس نمیخواهند بدون عکس تذکره را چاپ کنند.»
اما این اقدام طالبان، واکنشهای تند فعالان حقوق زن و حقوق بشر و کاربران شبکههای اجتماعی را برانگیخته است.
بسیاری با راهاندازی کارزاری در شبکههای اجتماعی با شعارهای «آیینه زنان افغانستان»، «عکس من هویت من»، «زنان نامرئی نیستند»، «طالبان زن ستیز»، «نه به حذف زنان»، «افغانستان بدون زنان نابود است» مخالفت خود را با این تصمیم طالبان اعلام کردهاند.
معنای این تصمیم طالبان چیست، چه پیامدی برای زنان دارد و نگرانی از چیست؟
شماری از فعالان حقوق زن در این گزارش به این پرسش پاسخ دادهاند. آنها این کار را یک قدم دیگر در راستای محدودیتهای زنان میدانند.
انکار وجود
زهرا موسوی، فعال حقوق زن در صحبتی به رسانهی رخشانه میگوید، حذف عکس زنان از شناسنامههای برقی یکی از تازهترین و آشکارترین نمونههای تبعیض جنسیتی و سلب هویت زنان در افغانستان توسط طالبان است.
او این اقدام طالبان را محرومسازی زنان از حق شهروندی و انکار وجود آنان میداند. «وقتی طالبان این حق را از زنان میگیرند، در حقیقت میخواهند زنان را از مشارکت اجتماعی، دسترسی به خدمات و حتا حق مالکیت و حق سفر محروم کنند. از نظر من، این سیاستها عمدا برای محدودتر ساختن زنان و حذف زنان از عرصههای عمومی طراحی شده است.»
خانم موسوی در ادامه میگوید، زنان افغانستان سالها برای به رسمیت شناختن هویت و حضور خود مبارزه کردهاند. حذف هویت زنان از اسناد رسمی، توهین به این مبارزات و تهدید جدی برای آینده زنان و دختران در افغانستان است.
او میگوید، باید نهادهای مدافع حقوق بشر، این نوع سیاستهای طالبان را جدی بگیرند و برای بازگرداندن حقوق زنان، این گروه را تحت فشار قرار دهند.
هرچند محدودیتها و سیاستهای حذف زنان از سوی طالبان به دهها مورد میرسد؛ توصیفی که نهادهای حقوقبشر از وضعیت زندگی زنان تحت حاکمیت طالبان در افغانستان دارند «آپارتاید جنسیتی» است.
به عنوان مثال، ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در امور افغانستان، معتقد است که زنان افغانستان در حال تحمل یک نظام مبتنی بر «آپارتاید جنسیتی» هستند.
قطعهای از پازل «آپارتاید جنسیتی»
حامیه نادری، خبرنگار و فعال حقوق بشر میگوید، حذف عکس زن از تذکره به معنای پاک کردن هویت مستقل آنها است و پازل آپارتاید جنسیتی را تکمیل میکند.
او به رسانهی رخشانه گفته است، با حذف کردن هویت زن، زن نه به عنوان یک فرد، بلکه به عنوان وابسته به مرد خانواده تعریف میشود. «این موضوع زنان را از دسترسی به بسیاری از خدمات اساسی مثل، گرفتن پاسپورت، سفر، باز کردن حساب بانکی و ثبتنام کردن در نهادهای آموزشی و درمانی محروم میکند. در سطح اجتماع، این سیاست جایگاه زنان را از صحنه عمومی حذف کرده و آنان را عملا به شهروندان درجه دوم تبدیل میکند.»
او حتا باور دارد که حذف عکس زنان از شناسنامهها زمینهی سوءاستفاده از هویت زنان، جعل هویت، قاچاق انسان و حتا ازدواجهای اجباری را فراهم و سادهتر میکند. «حذف عکس زنان از تذکرههای برقی یکی از آشکارترین اشکال آپارتاید جنسیتی طالبان است. این کار به طور سیستماتیک زنان را از شهروندی مستقل محروم میکند و آنان را به موجودات بیچهره و نامرئی تبدیل میسازد.»
خانم نادری گفت: «برای من به عنوان یک زن، این تصمیم نه تنها تبعیضآمیز، بلکه بسیار تحقیرآمیز و دردناک است. طالبان میخواهند به ما بقبولانند که ما هویت نداریم. حضور نداریم و آینده نداریم. اما واقعیت این است که زنان افغانستان با وجود تمام این فشارها، همچنان مقاومت میکنند. صدای ما، هویت ماست؛ حتا اگر طالبان عکس ما را از تذکره حذف کنند، نمیتوانند وجود ما را از تاریخ پاک نمایند.»
طالبان گفته است، زنان در صورت تمایل میتوانند عکس خود را در شناسنامه درج کنند، اما نگرانی فعالان حقوق زن این است که برای رعایت آن هیچ ضمانتی وجود ندارد و دلیلی نداشت که طالبان این موضوع را مطرح کنند.
سخنگوی اداره ملی احصائیهی طالبان در پاسخ به این نگرانی که ممکن است زنی از سوی مرد خانوادهاش مجبور شود عکس خود را در تذکره درج نکند به رسانهی رخشانه گفت:« باز مربوط ما نمیشود… از همین خاطر اختیاری شد.»
این در حالی است که سخنگوی طالبان تاکید میکند، هیچ مردی نمیتواند شناسنامه بدون عکس بگیرد و او روشن نساخت تفاوت زن و مرد در اینجا در چیست وآقای رفیع این کار را مصداق تبعیض ندانست.
بهگفتهی حامیه، این اقدام طالبان، حتا دستگاههای دولتی و خدمات اجتماعی را دچار اختلال میکند، چون بدون تصویر، تشخیص هویت ناقص بوده و غیر قابل اعتماد خواهد بود.
کاری خلاف تمام قوانین اسلامی و بینالمللی
حسن پیام، حقوقدان و جامعهشناس به رسانهی رخشانه میگوید، طالبان با حذف عکس زنان از تذکرههای برقی، در واقع وجود زنان را انکار کرده و نشان میدهد که حضور زنان برای حاکمیت طالبان بدون ارزش میباشد.
آقای پیام معتقد است: «طالبان با حذف کردن عکس زنان از تذکرههای برقی، شکاف جنسیتی که همان تبعیض جنسیتی است را در اجتماع ایجاد میکند. مثلا، اختیار عموم زندگی را در دست مردان واگذار کرده و زنان را به حاشیه میراند.»
او گفته است، طالبان با قوانین بیحد و مرز خویش نشان دادهاند که در غیاب «منطق و خرد» زندگی میکنند و از هر نوع قوانین ضد انسانی علیه زنان افغانستان استفاده میکنند. «حذف عکس زنان از روی تذکرههای الکترونیکی، با پیامدهای شدید منفی روبرو است، یکی از این پیامدها آسیب روحی و روانی به زنان است که با حذف عکسشان از روی تذکره، با حذف شدن هویتشان روبرو میشوند. حذف هویت، به معنای انکار وجود فیزیکی زنان از جامعه است. همچنین حذف شدن عکس زنان، باعث کاهش اعتماد به نفس و افزایش خشونتهای خانوادگی و به انزوا کشاندن زنان از اجتماع میشود، که در نتیجه آمار خودکشی زنان بالا میرود.»
به گفتهی حسن پیام، تقویت فرهنگ سنتی، توسط حذف عکس زنان از تذکرههای الکترونیکی به سرعت در حال انجام است و این پیامدهای خطرناکی در دراز مدت برای زنان خواهد داشت. به قول او، ممکن زنان و دختران در سالهای آینده از گرفتن «عکس» توسط مردان خانوادهیشان منع و نتوانند در عرصههای اجتماعی فعالیت نمایند.
حکمت فیاض، جامعهشناس نیز میگوید، حذف عکس زنان از روی اسناد معتبر هویتی توسط طالبان، در نخست خلاف تمام قوانین اسلامی و بینالمللی است.
او با تایید اینکه نبود عکس در تذکره، زنان را از تمام حقوق اجتماعیشان محروم کرده گفته است که این موضوع آنان را به شهروندان درجه دوم تبدیل می کند.
آقای فیاض با اشاره به پیامدهای امنیتی نبود عکس در تذکره چنین میگوید: «درج نشدن عکس زنان در تذکرههایشان، باعث فراهم کردن زمینهی جعل و سوء استفاده از نام زنان میشود که ممکن است زنان افغانستان به جرمهای مختلف مدتهای طولانی را شکنجه و یا زندانی شوند.»
دستور درج اختیاری عکس زنان در تذکرههای برقی توسط رهبر طالبان «هبتالله آخندزاده» با واکنش تند کاربران صفحات مجازی، به ویژه زنان روبرو شده است.
رخشانه رستمی، با انتشار پستی در صفحهی فیسبوک خود نوشته است، حذف عکس زنان از تذکرههای برقی توسط طالبان، یک تغییر ساده نیست، بلکه تلاش برای پاک کردن هویت و حضور زنان است.
او درج عکس زنان روی تذکره را نمادی از دیده شدن و به رسمیت شناخته شدن میداند: «عکس روی شناسنامه (تذکره) نماد دیده شدن و به رسمیت شناخته شدن ماست. حذف آن یعنی ادامهی آپارتاید جنسیتی و محدود کردن حقوق اساسی زنان.»
او با شعارهایی به این اقدام طالبان پاسخ داده است: «ما خاموش نمیمانیم. عکس من، هویت من است.»
در سوی دیگر، کاربر دیگری به نام رعنا شجاعی، از این اقدام طالبان شاکی شده و نوشته است: «اینبار نه از کوچه و خیابان، بلکه از شناسنامههای مان محو میشویم.»
او با انتقاد از طالبان در ادامه گفته است: «زنانی که مادران، خواهران، دختران و همسران این سرزمین هستند، اکنون برای دولت طالبان به اندازهی یک عکس ارزش ندارند و مهم نیستند. این فقط حذف یک عکس نیست. این یک قدم دیگر به سوی حذف سیستماتیک زنان از عرصههای عمومی، نادیده گرفتن کامل هویت و حقوق اولیهمان، تبدیل کردن زنان به شهروندان درجه چندم، بدون هیچ شناسنامهی بصری است. سکوت در برابر این تصمیم، برابر با نادیده گرفتن حق وجود و هویت نیمی از جمعیت یک کشور است.»
در یک واکنش متفاوتتر، سارا آدامز، مامور پیشین سازمان استخباراتی امریکا (CIA)، دست به انتشار تصاویر همسران طالبان زده است.
خانم آدامز، عکسهای پاسپورت چندین زن از اعضای خانوادههای طالبان را در صفحهی ایکس خود منتشر کرده بود.
