زیبا بلخی
یسرا * زن ۳۵ ساله از مزارشریف است و در نزدیک به ۱۰ سالی که از ازدواجش گذشته شش فرزند به دنیا آورده و دوبار هم سقط جنین کرده است. او میگوید: «تمام عمرم در این ۹ سال به بارداری، شیردادن و زایمان گذشت.»
یسرا میگوید، شوهرش به او اجازه استفاده از روشهای پیشگیری از بارداری را نمیدهد. «وقتی دخترم پارسال به دنیا آمد از شوهرم پنهان قرص ضد بارداری استفاده میکردم، چون شوهرم اجازه نمیداد. قرص را در روک میز آرایش تختم مانده بودم همو قسم فراموشم شد که جای درست بمانم تصادف فردایش شوهرم دید…شروع کرد به لت کردنم. بسیار لت کرد.»
روز ۲۶ سپتامبر (۴ میزان) هر سال به عنوان روز جهانی «پیشگیری از بارداری» نامگذاری شده است. این کمپین که در سال ۲۰۰۷ راهاندازی شده، هدف آن آگاهسازی زنان سراسر دنیا در مورد بارداری برنامهدار و همچنین حفظ سلامت جسمانی و روانی مادران و فرزندان است.
سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند پس از تولد، پیش از تلاش برای بارداری بعدی حداقل ۲۴ ماه فاصله در نظر گرفته شود.
بارداریهای با فاصله کوتاهتر، بهویژه کمتر از ۱۸ ماه، با افزایش خطر و برخی پیامدهای نامطلوب از جمله زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد و برخی عوارض مادر و نوزاد همراه دانسته شدهاند.
داستان یسرا اما خیلی دور از چنین استندردی است که سازمان جهانی صحت دارد. این زن تقریباً ۲ تا ۳ ماه پس از زایمان دوباره باردار شده است. یسرا مادر دو دختر و چهار پسر است. او در حالی که دخترش، که در ماه قوس سال گذشته به دنیا آمده و هنوز از شیر مادر تغذیه میکند، شیر میدهد، خود در ماه هفتم بارداری قرار دارد
به گفتهی یسرا دخترش با عمل سزارین به دنیا آمده بود. دو هفته پیش هنگامی که برای معاینه به داکتر مراجعه کرده، داکتر پس از آگاهی از فاصله کوتاه میان بارداریها و سابقه سزارین، به او و شوهرش درباره خطرات بارداری فعلیاش هشدار داده است. «چون سال پیش دخترم با عمل سزارین به دنیا آمد داکتر گفت بارداری فعلیات با خطر روبهرو است چون هنوز جای عملیات درست خوب نشده.»
یسرا میگوید، در هر دور بارداریاش هرگز فرصت برای بازیابی سلامت جسمی و روحیاش نداشته است. «انتخاب و تصمیم خودم نبود، شوهرم اجازه نمیداد که از روشهای جلوگیری از بارداری استفاده بکنم و خودش هم جلوگیری نمیکرد.»
یسرا حدود ۹ سال پیش ازدواج کرده است. دختری که به دانشگاه بلخ رفت و مدتی هم پیش از ازدواج در یک مکتب دولتی آموزگار بود.
او میگوید، پس از ازدواج کار خود را از دست داد و هرگز دوباره به خاطر بارداریهای زود به زود فرصت نکرد کار کند.
داکتر به یسرا گفته است که باید قبل از ۹ ماهگی، جنینش از طریق عملیات سزارین خارج شود. «داکتر گفت باید وقتی ماه هشتم بارداریات ختم شد پیش از اینکه دردهای ولادت شروع شود بیایی ما طفل را از طریق سزارین بگیریم در غیر او احتمال این که رحمات پاره شود و جان خودت و طفلت در خطر برود بسیار زیاد بالاست. شوهرم هیچ د قصهاش هم نشد برایم گفت داکتر میترساند هیچ گپی نمیشود، ایقدر را به دنیا آوردی یکی دیگر هم میتوانی به دنیا بیاوری.»
به گفتهی یسرا فقط زایمان کودکانش نبوده است. او به تنهایی باید همهی آنها را تر و خشک کند که به شدت او را فرسوده کرده است. «همیشه پای درد و کمر درد هستم، بسیار زیاد کم خون هستم، تمام روز بیانرژی و خسته هستم. دلم میخواهد دایم بخوابم. حوصله ندارم. از لحاظ روحی و روانی هم در وضعیت خوبی نیستم.»
زنانی که در این گزارش با آنها صحبت شده است میگویند، تصمیم درباره بارداری و فاصله میان فرزندان بیشتر از آنکه بر اساس خواست و وضعیت صحی آنها باشد، به تصمیم شوهرانشان بوده است.
دختر بیبی گل* سهسال پیش هنگام ولادت جان خود را از دست داد. او میگوید، دخترش در ۳۵ سالگی ازدواج کرد و در چهار سال زندگی مشترک، سه بار باردار شد و فرصت کافی برای فاصلهگذاری میان بارداریها نداشت. «دختر جوانم را از دست دادم. داکترها گفتند چون قبلا سزارین شده بوده و زود زود طفل به دنیا آورده هم کمخونی شدید داشته هم رحماش خوده باز کرده به همین خاطر مادر و طفلش فوت کرد.»
بیبی گل با گریه میگوید: «دخترم تحصیل کرده بود، میفهمید باید بین ولادت وقفه بیاید، ولی خسرانش و شوهرش زیاد عجله داشتند میگفتند حالی که سرت خرچ کرده عروسیات را کردیم باید برای بچه ما یک چند اولاد بیاری سنت بالاست باز از زاییدن میمانی.»
محبوبه* زن ۲۹ ساله دیگری از شهر مزارشریف است و هشت سال از ازدواجش میگذرد. او اکنون پنج دختر دارد و یک سقط جنین نیز داشته است. به گفته خودش، میان دو بارداری اولش حدود دو سال فاصله بود، اما سه فرزند دیگرش را در فاصلههای کوتاه به دنیا آورده است.
او که در ماه سنبله سال جاری آخرین فرزندش را به دنیا آورده است، میگوید بسیار ضعیف شده و وزنش به ۴۷ کیلو رسیده است. بیشتر دخترانش با وزن حدود دو و نیم کیلوگرام یا کمتر از آن به دنیا آمدهاند.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان در اوایل این ماه در یک نشست خبری گفت، در یک سال گذشته یک میلیون و ۳۰۰ هزار ولادت در شفاخانههای مرکز و ولایات افغانستان ثبت شده است. این آمار غیر از ولادتهایی است که در خانه انجام شده یا ثبت نشدهاند؛ کاری که در افغانستان بسیار معمول است.
به گفتهی محبوبه شوهرش مانع استفاده او از روشهای جلوگیری از بارداری میشود. «شوهرم میگوید تا یک پسر به دنیا نیامده اجازه نداری از چیزی استفاده بکنی که حاملهدار نشوی.»
داکتر به محبوبه توصیه کرده است که حتما میان بارداریها فاصلهگذاری کند. اما تصمیمی که به دست محبوبه نیست. «من بدون اجازه او [شوهرم] نمیتوانم وقفه بگیرم. من را خواهد کشت. اگر نه من هم خوش ندارم این قدر عذاب بکشم.»
سازمان ملل متحد، مرگ و میر مادران در افغانستان را یکی از جدیترین بحرانهای صحی در افغانستان خوانده است. وضعیتی که در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده، ۵۲۱ مادر براثر عوارض مرتبط با بارداری جان خود را از دست میدهند.
داکتر نسیمه احمدی* از متخصصان زنان و زایمان در شفاخانه دولتی در شهر مزار شریف میگوید، در جریان کارش با زنان زیادی مواجه شده که میخواستهاند از روشهای جلوگیری از بارداری استفاده کنند، اما شوهرانشان اجازه استفاده از این روشها را به آنان نداده بودند.
او افزود: «دوماه پیش بود یک خانم برای جلوگیری از بارداری پیشم آمده بود شوهرش در دهلیز منتظرش بود، من فکر کردم شوهرش در جریان است، نسخه را گرفت از پیشم رفت پیچکاری ضد بارداری را آورد شوهرش پیشم آمد و گفت خلاف میل من پیچکاری را میکند و سر و صدا را انداخت و تهدید کرد که اگر این کار را بکنم میرود از من شکایت میکند.»
او گفته است، شاهد مواردی از این دست زیاد بوده است. «مریض دیگر داشتم که با خواهرش پنهانی از شوهرش آمده بود که میخواست از میتودی (روش) ضدبارداری استفاده کند. پنچ سال از عروسیاش میشد و سه طفل داشت. خود خانم گفت دیگر فعلا نمیخواهم حمل بگیرم ولی شوهرم اجازه استفاده از قرص ضد بارداری را نمیدهد… این قسم مریضها متاسفانه زیاد نزد ما میآیند.»
نیسمه احمدی، مخالفت خانوادهها و ناآگاهی را از عوامل اصلی بارداری ناخواسته و زود به زود میداند.
پیش از طالبان، وزارت صحت افغانستان کارزار گسترده برای آگاهیبخشی از خطرات ولادتهای زود به زود راه انداخته بود. از توزیع وسایل رایگان پیشگیری در کلینیکها گرفته تا آگاهیرسانی از طریق وسایل ارتباطجمعی.
اما با حاکمیت طالبان از چنین تلاشهایی خبری نیست. حتا گفته میشود، طالبان بهدلیل باورهای سنتی و مذهبی، با این کار مخالفت دارند.
فرشته نصرتی* یک متخصص دیگر زنان و زایمان میگوید، مادر در جریان بارداری بخش زیادی از مواد مغذی بدن خود را برای رشد جنین مصرف میکند و فاصله کافی میان بارداریها به بدن فرصت میدهد ذخایر غذایی و مواد ضروری مانند کلسیم را بازیابی کند. «اگر مادر کمخونی شدید داشته باشد، خیلی ضعیف باشد، قبلا سزارین شده باشد یا در بارداری مشکل دیگری ایجاد شود، خطر برای مادر و طفل بیشتر میشود. به همین دلیل بهتر است بین بارداریها فاصله کافی وجود داشته باشد و مادر قبل از بارداری دوباره با داکتر مشوره کند.»
یادداشت*: نام ها در این گزارش مستعار آمده است.
