هانیه فروتن
در پارکی آرام در کانادا، دور از گرد وغبار کابل و زیر آسمانی که دیگر سایهی محدودیتهای طالبان را در خود ندارد، دو خواهر جوان، فروهر و فرنگیس ممتاز، در سکوت ورزش یوگا تمرین میکنند؛ اما این تنها تمرینی برای آرامش و تندرستی نیست، بلکه شکلی از اعتراض به آن چیزیست که زنان و دختران افغانستان هر روز با آن دستوپنجه نرم میکنند.
به گفتهی فروهر ۲۳ ساله و فرنگیس ۱۵ ساله، این حرکات، فراتر از تمرین بدنی، فریادی خاموش اما رسای زنانی است که در سایه حاکمیت طالبان در افغانستان از ابتداییترین حقوق انسانی خود محروم گشته و در حال فراموش شدن هستند.
در افغانستان، طالبان دهها محدودیت سختگیرانه علیه زنان اعمال کردهاند. فعالان حقوق بشر این وضعیت را «آپارتاید جنسیتی» توصیف میکنند.
فروهر در گفتوگو با رسانهی رخشانه میگوید: «من به یاد خاطرات کابل، به یاد رؤیاهای خاموش زنانی که خانه زندانشان شده، میرقصم. هر حرکت من، فریادی است علیه فراموشی و سرکوب.»
فروهر از کودکی با یوگا آشنا شد. او در روزهایی که کابل زیر انفجار و جنگ طالبان کمر خم کرده بود، تنها تماشاگر تمرینات یوگا بود. جایی که مادرش با دختران کابل، یوگا تمرین میکرد. او بهتدریج به این ورزش علاقهمند شد و آن را به بخشی جداییناپذیر از زندگی خود تبدیل کرد.
پیش از سقوط کابل در ۱۵ آگست ۲۰۲۱ به دست طالبان، فروهر به کمک مادرش یک مرکز تمرین ورزش یوگا را در پایتخت افغانستان اداره میکرد.
اما با بازگشت طالبان و اعمال محدودیتهای شدید علیه زنان، از ممنوعیت تحصیل و کار تا محرومیت از حضور در فضاهای عمومی، او تصمیم گرفت یوگا را به ابزاری برای اعتراض و همبستگی با زنان افغانستان تبدیل کند.
فروهر از ۱۷ سالگی یوگا را بهصورت حرفهای دنبال کرد و با تلفیق آن با رقص، سبکی اعتراضی خلق کرد که هم بیانگر احساساتش بود و هم پیامی برای مقاومت زنان.
پس از سقوط کابل، او و خانوادهاش ابتدا به پاکستان و سپس به کانادا مهاجرت کردند. اما فروهر نمیتوانست بهراحتی از رنج هموطنانش چشمپوشی کند. فکر دختران در کابل، دخترانی که از تحصیل و تفریح محروم شده بودند، جرقهای برای آغاز مبارزهاش از راه دور بود.
فروهر در حال یوگا/ عکس: ارسالی به رسانهی رخشانه
او میگوید: «نجات خودم کافی نبود. باید برای آنهایی که در افغانستان زیر سلطه طالبان گرفتارند، کاری میکردم.»
تاکنون فروهر در پنج مناسبت مهم، از جمله سالگرد سقوط کابل، روز جهانی زن (هشتم مارچ)، همبستگی با جنبش «زن، زندگی، آزادی» در ایران، و حمایت از زنان مهاجر افغانستانی در پاکستان و ایران، اجراهای اعتراضی برگزار کرده است.
تازهترین اجرای او و فرنگیس در ۲۱ جون ۲۰۲۵، به مناسبت روز جهانی یوگا در کانادا، با همراهی ترانهای از دو دختر افغان اجرا شد که با چهرههای پوشیده میخوانند: «ای آه تو سوزاندهتر از آه زمانه، رزم تو قشنگ است به فریاد زنانه.»
این ترانه که در اواخر ۲۰۲۲ منتشر شد، بهسرعت به یکی از سرودهای اعتراضی زنان افغانستان تبدیل شد.
فروهر توضیح میدهد: «آنها با چادر و چهرههای پنهان اعتراض کردند، اما ما خواستیم به صدای آنها هویت و حرکت ببخشیم و قفل محدودیت را بشکنیم.»
داستان پیوستگی فرنگیس با یوگا مشابه خواهر بزرگترش است. او نیز از کودکی به یوگا روی آورد، ابتدا به دلیل تأثیر از مادر و خواهرش. اما حالا میگوید، یوگا برای او معنایی عمیقتر یافته است: «با یوگا نهتنها به آرامش جسم و روح میرسم، بلکه میتوانم برای حقوق زنان مبارزه کنم.»
فرنگیس معتقد است که سکوت در برابر ظلم طالبان، خیانت به زنان افغانستان است: «نباید اجازه دهیم صدای زنان خاموش شود. یوگا به من قدرت میدهد تا برای آنها فریاد بزنم.»
انجام یوگا برای فروهر، فرنگیس، مادرشان و دیگر دختران همراهشان، حتی در دوران جمهوریت که آزادیهای نسبی برای زنان وجود داشت، آسان نبود.
آنها در جامعهای سنتی و مردسالار با موانع بسیاری روبهرو بودند. توهینها، تحقیرها و تهدیدها بخشی از تجربههای روزانهشان بود.
فروهر میگوید: «هر بار که ویدئویی از فعالیتهایمان در شبکههای اجتماعی منتشر میکردیم، با موجی از نظرات منفی و انرژیهای مخرب مواجه میشدیم. بهجای تشویق، ما را به دلیل زن بودن و انجام یوگا سرزنش میکردند.»
در سال ۲۰۲۰، به مناسبت روز جهانی یوگا، فروهر و همکارانش در تپههای شهرک حاجینبی در ناحیه ۶ کابل برنامهای برگزار کردند. اما این حرکت فرهنگی با واکنشهای تند بنیادگرایان دینی مواجه شد.
حسابهای کاربری عمدتا مربوط به چهرههای مذهبی علیه این اقدام ایستادند.
این تهدیدها فضای فعالیت را برای فروهر و همراهانش بسیار دشوار کرد، تا جایی که مجبور شدند مرکز یوگای خود را برای سه ماه تعطیل کنند. فروهر میگوید: «یوگا بهخودیخود در جامعه ما یک تابو بود، چه برسد به اینکه گروهی از زنان آن را اجرا کنند.»
فروهر با آهی که از عمق سالها مبارزه و سرکوب برمیخیزد، میگوید: «ما حتی نتوانستیم آنطور که میخواستیم شاگرد جذب کنیم. نه به این دلیل که علاقهای وجود نداشت، بلکه چون جرئت تبلیغ نداشتیم. هر قدمی برای معرفی کارمان میتوانست خطری برای ما و شاگردانمان باشد.»
فرنگیس و فروهر در حال تمرین ورزش یوگا/ عکس: ارسالی به رسانهی رخشانه
اما او هرگز به کنار گذاشتن یوگا فکر نکرد. برای فروهر، یوگا فراتر از حرکات کششی و تمرین بدنی، به یک شیوه زندگی تبدیل شده که نهتنها جسم، بلکه روح و نگرش او را به زندگی، تغذیه و آرامش دگرگون کرده است.
سازمان مللمتحد میگوید، یوگا یک تمرین فیزیکی، ذهنی و معنوی باستانی است که از هند سرچشمه گرفته است. «یوگا» در زبان سانسکریتی به معنای پیوستن یا متحد شدن است که نمادی از اتحاد بدن و آگاهی است.
برای همین، سازمان ملل در سال 2014 روز 21 جون را به عنوان روز جهانی یوگا اعلام کرد.
فخریه ممتاز، مادر فروهر و فرنگیس، نخستین مربی ورزش یوگا بود که در سال ۲۰۱۶ مرکز ورزشی را در کابل برای زنان ساخت. او قبلا به رادیو آزادی گفته که در مدت چهار سال توانسته بود ۶۰۰ عضو داشته باشد. مرکزی که با تسلط طالبان بر افغانستان بسته شد.
فروهر، از دختری میگوید که با دردهای شدید زانو به مرکز یوگا آمده بود و پس از چند جلسه، نهتنها دردهایش کمتر شد، بلکه حال و هوای روحیاش هم تغییر کرد و لبخند به چهرهاش برگشت: «دختر دیگری که پیش از پیوستن به کلاسهای ما به خودکشی فکر میکرد، با یوگا امیدی دوباره یافت. یوگا برای او نوری در تاریکی بود که زندگیاش را نجات داد.»
این تغییرات، انگیزهای برای فروهر شد تا با عشق و تعهد بیشتری به مسیر خود ادامه دهد. اکنون در کانادا، فروهر و فرنگیس همچنان به فعالیتهای خود ادامه میدهند.
آنها نهتنها برای زنان افغانستان، بلکه برای همه زنانی که در سایه سرکوب و تبعیض زندگی میکنند، میرقصند. یوگا برای آنها پلی است بین گذشتهای پر از محدودیت و آیندهای که به امید آزادی میسازند.
فروهر میگوید، کاری که او و خواهرش میکند، ایستادن علیه فراموشی و سرکوب است: «هر حرکت ما، هر نفس ما، برای زنانی است که در سکوت فریاد میزنند. ما با یوگا نهتنها بدنمان را آزاد میکنیم، بلکه روحمان را نیز به پرواز درمیآوریم.»
