رها آزاد
پس از بازگشایی بازارهای مشترک مرزی در بدخشان در سال ۱۴۰۲، طالبان حضور زنان افغانستان در این بازارها را ممنوع کردهاند؛ بازاری که برای بسیاری از زنان در ولسوالیهای مرزی بدخشان منبع اصلی درآمد بود.
طالبان به زنان اجازه رفتن به این بازارهای مشترک را نمیدهند. نه برای بازدیدکنندگان زن و نه زنانی که صنایع دستیشان را به این مرکز برای فروش میبردند.
در این گزارش زنان فروشنده به رسانهی رخشانه گفتهاند، پس از ممنوعیت حضور آنان در بازارهای مشترک افغانستان و تاجیکستان، درآمد هفتگیشان از چند هزار افغانی به حداقل رسیده است.
مثل گلنسا که گفته است، قبل از این محدودیت طالبان، از طریق فروش صنایعدستی در این بازار زندگی خانوادهاش را میچرخاند.
نامها در این گزارش به دلیل نگرانی زنان مستعار انتخاب شده است.
گلنسا ۲۷ ساله، مادر چهار دختر است و در یکی از قریههای ولسوالی اشکاشم زندگی میکند. او پیش از ممنوع شدن بازارچههای مرزی به روی زنان هر هفته صنایع دستیای مثل جاکتهای رنگی دستباف، کلاه و دستکش که به کمک مادرش تهیه میکرد، برای فروش به این بازار میبرد.
به گفتهی گلنسا «هر هفته سه تا چهار هزار افغانی فروش داشت»، درآمدی که اکنون به زحمت در یک ماه هم به دست نمیآید.
ولایت بدخشان در شمالشرق افغانستان پنج بازارچه مرزی مشترک با ولایت بدخشان تاجیکستان در ولسوالیهای اشکاشم، شغنان، نسی، مایمی و خواهان دارد.
این بازارچهها در دوران جمهوریت ساخته شد و یک روز در هفته به روی ساکنان دو طرف مرز باز میشد.
اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱، مقامهای تاجیکستان بهدلیل وضعیت سیاسی افغانستان این بازارچهها را مسدود کردند که حدود دو سال قبل بازگشایی شد.
در این بازارچهها، محصولات و کالاهای دو کشور افغانستان و تاجیکستان عمدتا صنایعدستی برای فروش گذاشته میشود.
گلنسا با حسرت میگوید: «کاش ما هم مثل مردها اجازه داشتیم به بازار مشترک برویم و اجناس خود را بفروشیم. مثل زنان تاجیکستان که از آن سوی مرز میآیند و محصولات خود را خودشان به فروش میرسانند.»
این بازارچهها در میان مردم به شنبه بازار هم معروف است، زیرا روز شنبه بهروی ساکنان دو طرف مرز باز میشود.
گلنسا میگوید، پیش از طالبان زنان بازدید کننده و فروشنده آزادانه به این بازارها در رفت و آمد بودند. «هر هفته در حدود سه تا چهار هزار افغانی فروش داشتیم، محصولات ما برای آنها خیلی ارزان بود و میخریدند. اما حالا ماهانه یکی دو هزار هم نمیشود.»
چون شوهر گلنسا که مشکل بینایی دارد، کمک زیادی به تامین هزینهی زندگی نمیتواند. برای همین، فروش صنایعدستی در این بازارچهها برای خانواده گلنسا حیاتی است.
گلنسا میگوید راهحلی که فعلاً در پیش گرفته، چندان پاسخگو نیست. او صنایعدستی خود را بستهبندی میکند و برای فروش به دست شوهرش به بازار مشترک میفرستد. «کاش خودمان اجازه رفتن میداشتیم اما در این وطن حرف زن ارزشی ندارد، چه برسد به کار و زحمتش.»
این داستان زندگی سعیده ۲۴ ساله هم است. زنی که پیش از این محدودیتها، محصولات زراعتی مانند میوه و سبزی تازه را که در باغچه خانهاش پرورش میداد به بازارچه مرزی ولسوالی مایمی میبرد.
سعیده ساکن ولسوالی مایمی درواز است، مادر ۳ دختر و یک پسر و سرپرست یک خانواده هشت نفره است .«وقتی اجازه رفتن داشتیم، هر شنبه دو تا سه کارتن سیب و مقداری سبزی تازه را در سبد میچیدم و حدود سی دقیقه پیاده طی میکردم تا به بازار مشترک برسیم. همراه با خسرم میرفتیم و هر هفته حدود دو سه هزار افغانی فروش داشتیم.»
او خودش دیگر نمیتواند به این بازار برود. سعیده گفته است. «شوهرم هم سواد ندارد، خسرم در بستر مریضی است و ضعیف شده و نمیتواند در فروش کمکی کند و فرزندانم هم کوچک هستند.»
شکریه ۴۰ ساله ساکن ولسوالی شغنان است و بیش از هشت سال است که خیاطی میکند. او یک کارگاه کوچک دارد که در آن خیاطی، نمدریسی و جاکتبافی انجام میشود. دستکم ۳۰ زن و دختر دیگر آنجا کار میکنند و بیش از ۳۰ شاگرد دارد که در مرکز این ولسوالی مشغول به کار هستند.
شکریه میگوید، مردها محصولات آنها را به بازار میبرند و میفروشند، اما تنها بخشی از درآمد برای زنان میماند. «اگر فروش هرچقدر هم باشد، پول جنس یک طرف میرود و سود آن دو قسمت میشود؛ مثلاً از جنسها هزار افغانی فایده کنیم ۵۰۰ افغانی به کسی که جنسها را میبرد میدهیم و پنجصد باقی برای خودمان میماند. که در مقابل زحمتی که میکشیم ناچیز است.»
شکریه که در یک خانواده شش نفره زندگی میکند، میگوید درآمد خانواده از طریق زراعت و مالداری تأمین میشود. او اضافه میکند که هرچند کارش مسوولیتهای زیادی دارد، ولی علاقهمند به کار کردن است و این فعالیت باعث شده زنان زیادی در این ولسوالی مشغول به کار شوند.
طالبان محدودیتهای زیادی بر زندگی زنان در افغانستان وضع کردهاند. از جمله گشتو گذار و سفر زنان را محدود کردهاند.
ساکنان دو طرف مرز برای رفتن به این بازار مشترک نیاز به ویزا ندارند. اما شهروندان افغانستان فقط میتوانند چند ساعت در آنجا باشند و قبل از اذان شام باید از روی پل عبور کرده و به خاک خود برگردند.
گفته میشود، عمدتا کنترل امنیتی این بازار به دست تاجیکستان است.
شهناز ۲۵ ساله تا پیش از این محدودیتها، بارها برای بازدید از بازار مرزی ولسوالی نسی به آنجا سفر کرد است. «قبل از طالبان میرفتیم، اما حالا اجازه نداریم. آنجا با زنان تاجیکستان صحبت میکردیم و از محصولاتشان دیدن میکردیم. خیلی خوب بود، هم یک سرگرمی بود و هم مفاد برای دکانداران.»
شهناز توضیح میدهد که حضور در بازار فقط به خرید و فروش محدود نمیشد. «زنان ما آنجا یاد میگرفتند که چطور محصولات خود را بهتر عرضه کنند، ما هم همینطور با زنان تاجیکستان تبادل تجربه میکردیم و از دیدن شیوههای کاریشان الهام میگرفتیم. بازار برای ما و زنان تاجر مثل درس عملی بود. آنها خیلی زنان افغانستان را تشویق میکردند. حتا در آن بازارچه برای ما برنامههای آموزشی میدادند. در مورد طرز تهیه غذاهایشان، خرید و فروششان و همینطور صنایع دستی شان صحبت میکردند.»
شهناز که قبل از حاکمیت طالبان دانشجوی سال دوم رشته ادبیات و زبان انگلیسی در دانشگاه بدخشان بود، میگوید این محدودیت طالبان نه تنها فرصتهای تجاری زنان را از بین برده، بلکه بسیاری از فعالیتهای اجتماعی و آموزشی آنان را نیز محدود کرده است.
فرخنده ۲۵ ساله و یک زن تجارتپیشه که در بخش حقوق زنان هم فعالیت میکند، گفته است: «بازارهای مشترک میتوانند فرصت خوبی برای کسب مهارت، تجربه تجاری و تبادل فرهنگی میان زنان دو کشور باشند، اما با ممنوعیت طالبان، زنان از این فرصتها محروم شدهاند.»
صنایعدستی تنها فرصت محدود زنان در بازار کار افغانستان است. زنان و دختران زیادی پس از ممنوعیت کار در ادارههای دولتی و بینالمللی، بسته شدن دانشگاه و مکتب به این کار روی آوردهاند.
اما همچنان محرومیت از آموزش و کار چالش اصلی زنان در افغانستان است. بخش زنان سازمان ملل متحد (UN Women) در گزارشی تحت عنوان «شاخصه جنسیت در افغانستان» در بهار امسال گفته است، حدود ۸۰ درصد زنان افغان از آموزش و کار محرومند.
