هانیه فروتن
در گوشهای از کابل، پشت دیوارهای بلند خانه و محدودیتهای سرکوبگرانهی طالبان، صدای چرخ خیاطی ناهید با ریتمی منظم سکوت خانه را میشکند.
این صدا، نه فقط صدای ماشین خیاطی، بلکه فریادی از امید، استقامت و ارادهی زنانی است که تلاش دارند تسلیم محدودیتهای تحمیلی طالبان نشوند.
در آنسوی شهر کابل، صدای خندهی نرگس، دختری ۲۲ ساله، فضا را پر میکند. او با اشتیاق از طریق تلفن هوشمند خود سفارش دریافت میکند، سفارشی که نهتنها تجارت او را رونق میدهد، بلکه پلی میان انزوای خانه برای زنان و جهان بیرون میسازد.
این گزارش روایت دو زن جوان است که با وجود محرومیت از آموزش و محدودیتهای اجتماعی، مسیری نو به سوی خودکفایی و استقلال گشودهاند.
پس از تسلط دوبارهی طالبان بر افغانستان در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، موجی از فرمانهای محدودکننده علیه زنان صادر شد و در چهار سال گذشته، روند اعمال این محدودیتها به اشکال خشونتآمیز، به حذف زنان از حیات جمعی در افغانستان منجر شده است.
این محدودیتها شامل ممنوعیت تحصیل دختران در مکاتب و دانشگاهها، محدودیت حضور زنان در ادارات دولتی و بسیاری از نهادهای غیردولتی و حتی ممنوعیت فعالیت زنان در سالنهای ورزشی و پارکهای عمومی بود.
این سیاستها، نیمی از جمعیت کشور را از مشارکت فعال در زندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کنار زد و به گفته سازمان ملل، افغانستان را به یکی از بدترین کشورها برای زنان تبدیل کرد.
همچنین به تازگی دیدبان حقوقبشر در گزارشی گفته است که طالبان از طریق بازداشت، ترس، خشونت و ارعاب به دنبال حذف سیستماتیک زنان و «مطیع کردن کامل» آنان هستند.
اما این محدودیتها، بهجای خاموش کردن روحیه آنها، جرقهای برای خلاقیت و مقاومت روشن کرده است. تلاش نرگس و ناهید که با استفاده از فناوری و تجارت آنلاین برای خود و دیگران فرصتهای جدیدی خلق کردهاند، گواهی بر این ادعاست.
نرگس؛ برخاستن از خاکستر ناامیدی
نرگس بدر، ۲۲ ساله که در شبکههای اجتماعی با نام مستعار «نارسیس ناشناس» شناخته میشود، نمونهای الهامبخش از مقاومت در برابر چنین محدودیتهاست. او که در ناحیه دهم کابل زندگی میکند، پیش از تسلط طالبان، مکتب را به پایان رسانده بود و در انتظار آزمون کانکور برای ورود به دانشگاه کابل در رشته روانشناسی بود.
اما فرمان طالبان در سال ۲۰۲۱، درهای دانشگاه را به روی او بست و ماهها افسردگی و انزوا را برایش رقم زد. نرگس میگوید: «روزهای اول مثل این بود که همه چیز تمام شده. فقط کتاب میخواندم و در اینستاگرام پرسه میزدم، اما حس میکردم زندگیم متوقف شده.»
در همین روزها، نرگس با دیدن فعالیتهای زنان کارآفرین در اینستاگرام، بهویژه زنان ایرانی و برخی زنان افغانستان، جرقهای در ذهنش زده شد. او میگوید: «سوالم این بود که اگر آنها میتوانند، چرا من نه؟»
این سوال، انگیزهای شد برای شروع یک تجارت آنلاین. نرگس دو سال (از ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳) را صرف تحقیق کرد: چه محصولی بفروشد؟ چگونه بازاریابی کند؟ و چگونه مشتری جذب کند؟ او سرانجام در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۳ با سرمایهای حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار افغانی، کار خود را با تولید کیفهای کریستالی دستساز آغاز کرد.
عکسی از بستهبندی سفارشات/ ارسالی به رسانهی رخشانه.
شروع کار برای نرگس آسان نبود. تهیه مواد اولیه در بازارهای کابل، مانند بازار مندوی، که فضایی مردانه و سنتی است، چالش بزرگی بود. علاوه بر این، ناگزیر است بخشی از لوازم مورد نیاز کارش را از یکی از کشورهای همسایه تهیه کند. او میگوید: «بعضیها با نگاههای تحقیرآمیز یا حرفهایی مثل “این کار برای دخترا نیست” سعی میکردند مرا دلسرد کنند. اما من تصمیم را گرفته بودم.»
نرگس با پشتکار، نهتنها این موانع را پشت سر گذاشت، بلکه توانست مشتریانی از داخل افغانستان و حتی کشورهای اروپایی و امریکا جذب کند. او میافزاید: «مشتریهایم از آلمان و کانادا پیام میدهند و انواع کیف را سفارش میدهند. این حس خوب و پر قدرتی است که میتوانم از داخل خانهام با دنیا وصل شوم.»
کسبوکار نرگس که در ابتدا با یک یا دو نفر شروع شده بود، اکنون به تیمی ۳۰ نفره گسترش یافته است. اکثر اعضای این تیم دخترانی هستند که از تحصیل محروم شدهاند.
نیلاب ۱۷ ساله، یکی از این دختران است که میگوید: «کار با نرگس جان به من انگیزه داد. وقتی میبینم او با این همه مشکل توانسته موفق شوه، به خودم میگویم چرا من نه؟.»
نیلاب که پیش از بسته شدن مکاتب در صنف یازدهم درس میخواند، حالا با بافت کیفهای کریستالی، درآمدی کسب میکند که به گفته خودش، «حداقل باری از دوش پدرم برمیداره.»
نرگس هدف بزرگتری دارد. او میگوید: «میخواهم تجارتم را گسترش بدهم و شعبههایی در کشورهای دیگه راه بندازم. هرچه کار ما بزرگتر باشه، دخترای بیشتری میتوانند کار کنند و مستقل شوند.»
او در صفحهی اینستاگرامش نوشته: «میخواهیم پنجرهای به سوی جهان باز کنیم که زنان افغانستان نهتنها دیده شوند، بلکه شنیده شوند.»
ناهید؛ طالبان حریف رویاپردازی ما نمیشود
در گوشهی دیگری از کابل، ناهید، دختری ۲۵ ساله، داستان مشابهی از مقاومت و خلاقیت دارد. او که در سال سوم رشته حقوق و علوم سیاسی در دانشگاه پروان درس میخواند، با بازگشت طالبان و ممنوعیت تحصیل زنان، یک سال و نیم در انزوا و افسردگی به سر برد.
ناهید میگوید: «حس میکردم همه درها به رویم بسته شده. روزها گریه میکردم و فکر میکردم زندگیام تمام شده. اما یک روز به خودم گفتم تا کی قراره به این شکل زندگی کنم؟»
ایده تجارت آنلاین برای ناهید از دیدن لباس سنتی مادرش شکل گرفت. او تصمیم گرفت با دوخت و فروش لباسهای سنتی افغانستان، که با پارچههای محلی و طرحهای بومی طراحی میشوند، نهتنها درآمدی کسب کند، بلکه فرهنگ پوشش محلی افغانستان را به جهان معرفی کند.
ناهید در ماه می ۲۰۲۴ با سرمایه اولیه ۲۰ هزار افغانی کار خود را آغاز کرد. او میخندد و میگوید: «طالبان فکر ما و قابلیت رویاپردازی ما را که مسدود کرده نمیتوانند. یک تلفن هوشمند داشتم و این برای شروع کافی بود.»
عکسی از لباس دوخته شده توسط نرگس و ناهید/ ارسالی به رسانهی رخشانه.
ناهید روزانه با موانع متعددی روبهرو میشود. برای تهیه پارچههای لباس، او باید به بازار مندوی کابل برود، جایی که حضور یک زن جوان غیرعادی تلقی میشود.
او میگوید: «دکاندارا میگن “سیاسر چه به این کارا؟ این کار مال مرداست.” یا با نگاههای تحقیرآمیز به من میفهمانند که جای من آنجا نیست.»
اما ناهید با ارادهای استوار ادامه داده است. او میافزاید: «بارها زمین خوردم، اما بهخاطر آرزوهایم ادامه دادم. نمیخواستم دوباره حس کنم همه چیز از دست رفته است.»
اکنون، ناهید با تیمی کوچک متشکل از چهار نفر کار میکند که همگی زنان جوانی هستند که از تحصیل و کار در بیرون از خانه محروم شدهاند. لباسهای او، که ترکیبی از هنر سنتی و خلاقیت مدرن است، در بازارهای آنلاین طرفدارانی در داخل و خارج از افغانستان پیدا کرده است.
او میگوید: «مشتریهایم از استرالیا و اروپا لباس سفارش میدهند. این به من حس غرور میدهد که میتوانم فرهنگ افغانستان را به دنیا معرفی کنم.»
داستان نرگس و ناهید تنها درباره کسب درآمد نیست، بلکه نمادی از مقاومت و خودباوری زنان افغانستان در برابر سرکوب افسارگسیختهی طالبان است. تجارت آنلاین این دو زن، فرصتی برای دیگر دختران فراهم کرده تا از انزوای خانه خارج شوند و با کسب درآمد، حس استقلال و اعتمادبهنفس پیدا کنند.
به گفته نرگس: «هر دختری که در تیم من کار میکنه، یک داستان داره. آنها فقط کارگر نیستن، آنها برای شکل دادن به یک آیندهی مستقل تلاش میکنند.»
این تلاشها که با هدف فراهمسازی زمینهی اشتغال برای زنان و دختران انجام میشود، در شرایطی صورت میگیرد که زنان افغانستان با چالشهای متعددی روبهرو هستند. بر اساس گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۲۴، نرخ بیکاری زنان در افغانستان از مرز ۸۰ درصد گذشته است.
ممنوعیتهای طالبان، دسترسی زنان به فرصتهای شغلی رسمی را تقریباً غیرممکن کرده؛ اما فناوری و شبکههای اجتماعی به ابزاری برای دور زدن این محدودیتها تبدیل شدهاند. طبق گزارش سازمان بینالمللی کار، تجارتهای آنلاین کوچک در کشورهای در حال توسعه، بهویژه برای زنان، میتوانند تا ۳۰ درصد به افزایش درآمد خانوار کمک کنند.
اما یکی از بزرگترین موانع برای نرگس و ناهید، نگاه سنتی جامعه است که هنوز فعالیت زنان در فضاهای عمومی یا تجاری را غیرعادی میداند. ناهید میگوید: «بعضیها فکر میکنن زن نباید کار کنه، بهخصوص در بازارهای سنتی. اما ما تلاش میکنیم که این نگاه ره تغییر بدهیم یا حداقل تعدیل کنیم.»
این نگاههای سنتی، که با بازگشت طالبان، صورت افراطی به خود گرفته، مانعی بزرگ برای زنان کارآفرین است؛ اما آنها با استفاده از فضای مجازی، این موانع را دور میزنند. نرگس نیز با چالشهای مشابهی مواجه است. او میگوید: «بعضیها با انرژی منفی و طرز نگاه تحقیرآمیزشان، میخواهند ما را متوقف کنند، اما نشان خواهم داد که اشتباه میکنند.»
این مقاومت، نهتنها برای خودشان، بلکه برای دیگر زنان افغانستان الهامبخش بوده است
نقش فناوری در توانمندسازی زنان و دختران افغانستان را نمیتوان نادیده گفت. فناوری، بهویژه شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام، نقش کلیدی در موفقیت نرگس و ناهید ایفا کرده است.
این پلتفرمها به آنها امکان داده تا بدون نیاز به حضور فیزیکی در بازارهای عموما مردانهی افغانستان، محصولات خود را به مشتریان داخلی و خارجی عرضه کنند.
طبق گزارش سازمان ملل در سال ۲۰۲۳، دسترسی به اینترنت در افغانستان، اگرچه محدود است، اما برای زنان کارآفرین به ابزاری برای دور زدن محدودیتهای فیزیکی و اجتماعی تبدیل شده است.
نرگس میگوید: «اینستاگرام برای من یک پنجره است که رو به دنیا باز میشود. من از خانهام با مشتریهایم در اروپا و امریکا متصل هستم.»
ناهید نیز معتقد است که «یک گوشی هوشمند و اینترنت، قویتر از هر مانعیست که طالبان جلوی زنها را بگیرند.»
داستان نرگس و ناهید، تنها درباره موفقیت فردی نیست؛ این داستان درباره بازتعریف هویت زنان افغانستان در سطح جهانی است. آنها علیه یک نامرئيسازی سازمان یافته مقاومت میکنند. ناهید و نرگس، مانند بسیاری از زنان دیگر، با ایجاد فرصتهای شغلی برای دیگر دختران، به کاهش فقر و افزایش خودباوری در میان زنان کمک کردهاند.
گزارش یونیسف در سال ۲۰۲۴ نشان داد که دسترسی زنان به درآمد، حتی در مقیاس کوچک، میتواند تأثیرات مثبت عمیقی بر سلامت روان، آموزش غیررسمی و امنیت غذایی خانوادهها داشته باشد.
نرگس و ناهید با این که مایل نیستند میزان دقیق درآمد و فروشات خود را افشا کنند، اما هردو از کاری که در پیش گرفتهاند خوشحال و امیدوار هستند. نرگس میگوید: «زندگی پر از چالش است، اما همیشه یک راه برای بیرون رفتن هم هست.»
