زیبا بلخی
زنان تجارتپیشه و فعالان اقتصادی در ولایت بلخ میگویند، بیشتر تجارتهای کوچک زنان در این ولایت ورشکسته شده و یا در آستانهی ورشکستی قرار دارند. به باور آنها این بلا در سایهی کنترل، کمکهای بیثمر و کارهای نمایشی طالبان بر سر تجارت زنان آمده است.
با روی کار آمدن طالبان در افغانستان و پس از فرمانهای متعدد این گروه بر ممنوعیت تحصیل و کار زنان، یکی از محدود راهها برای زنان راهاندازی تجارتهای کوچک بود. شمار زیادی از زنان جوان، تلاش کردند با ورود به دنیای صنایعدستی و تجارتهای کوچک، در بازار کار افغانستان خود را حفظ کنند. با گذشت نزدیک به چهار سال از حاکمیت طالبان، این تلاشها که در ابتدا با امید و انگیزه همراه بود جای خود را به ناامیدی میدهد.
معلوماتی که از گفتوگو با دستکم هشت زن تجارت پیشه به دست آمده، نشان میدهد که پس از روی کارآمدن طالبان در افغانستان فعالیت تجاریشان شکست خورده است.
عمده دلایلی که آنها برای ورشکستگی کارشان ارائه کردهاند، دایره مشکلات زیادی را در بر میگیرد. مثل موقعیت دور مارکیت ویژه زنان از مرکز شهر، محدودیت در گرفتن دوکانهای جداگانه برای زنان در داخل شهر، وعدههای عملی نشدهی طالبان برای حمایت از مارکیتهای زنانه و بیخبری مردم از وجود این مارکیتها.
آنها به رسانهی رخشانه گفتهاند که زنان از صحبت با رسانهها در مورد مشکلاتشان منع شدهاند و حتا از آنها خواسته شده که باید تصویر مثبت از خود نشان دهند.
برگزاری محدود نمایشگاهها، قیمت بلند موادخام مورد نیاز برای تجارت و نبود بازار مناسب برای فروش محصولات، از دلایل دیگری است که این زنان تجارتپیشه به عنوان علت اصلی ورشکستگی تجارتشان قلمداد میکنند.
آغاز پر امید، پایان تلخ
در این گزارش روایت شماری از زنان آورده شده است. مثل فاطمه (نام مستعار) زن حدودن ۳۵سالهای که هشت سال قبل در سال ۱۳۹۶ با امید و انگیزه کسب و کار کوچک پروسس مواد غذایی و زراعتی را در شهر مزارشریف آغاز کرد.
فاطمه را نشسته در اتاق کوچک خانهاش که قبلا کارهای پروسس موادغذایی و زراعتی را آنجا انجام میداد، با چهرهای خسته و غمگین دیدم؛ جایی که روزی آن را بوی سبزیجات تازه و موادغذایی پر میکرد، اما حالا سرد و خالی بهنظر میرسید.
روزهای خوبی برای فاطمه بود؛ زمانی که درآمدش چنان بالا بود که توانست به سرعت با هزینهی دوصد هزار افغانی، یک دوکان در شهر مزارشریف باز کند. اما او میگوید این رونق اقتصادی با شروع حکومت طالبان، دوباره رو به افول گذاشت.
او گفته است: «بسیار ضربه دیدم. طالبان که آمدند ما آزادانه حق تجارت در شهر نداشتیم وسایلی که بخاطر توسعه تجارتام خریده بودم را به نقص فروختم. شش ماه تحت فشار بودم و حالت روانیام خوب نبود چون سرمایهام از دست رفته بود.»
اولین سنگ طالبان در بلخ پیشپای زنان تجارت پیشه، ممنوعیت حضور مختلط زنان در فضای فروشندگی با مردان بود. اقدامی که باعث شد خیلی از زنان مجبور شوند از نقطههای پر رفت وآمد شهر دور شوند.
طالبان در ماه دلو سال ۱۴۰۱ هجری خورشیدی مارکیت ویژه زنان به نام مارکیت «خدیجهالکبرا» را افتتاح کردند. این مرکز تجارتی که در جاده شفاخانه حوزوی ابوعلیسینای بلخی قرار دارد، پیش از این به نام مارکیت «نور» یاد میشد. زنان تجارتپیشه از سر ناگزیری به این مارکیت نقل مکان کردند. اما خیلی زود روشن شد که محل رجوع مشتری نیست و نقطهی دور افتادهای برای تجارت است.
یک منبع معتبر از این مارکیت به شرط حفظ هویتاش به رسانهی رخشانه گفته است که در در شروع فعالیت این بازار ویژه، نزدیک به ۲۰۰ دوکان برای زنان در این مارکیت فعال بود و فقط با گذشت چند ماه دوباره از رونق افتاد.
به گفتهی منبع، اکنون تنها ۵۰ دوکان در این بازار ویژه فعال مانده که بسیاری از آنها در تلاش بسته کردن هستند.
پس از مدت شش ماه کنارهگیری دوبار تصمیم گرفت سرپا بیایستد و تجارتاش را دوباره از سرگیرد؛ اما چون نمیتوانست در سطح شهر دوکانی اجاره کند، ناگزیر شد به مارکیت رابعه بلخی که در آن زمان تنها مارکیت ویژه بانوان در سطح شهر مزارشریف بود برود و به فعالیتاش ادامه دهد.
فاطمه هم یکی از همین زنانی بود که با شروع کار مارکیت «خدیجهالکبرا» به آنجا رفت. به این امید که دوباره سرپای خود بایستد: «کرایه دوکانش ۲۷۰۰ ماهانه و کیلووات برقاش هم ۲۲ افغانی. باور به الله بکنید روز تا شام میرفتم روی یک مشتری را نمیدیدم. هر روز مصرف اضافی سرم اضافه میشد ولی از عاید هیچ خبری نبود. طالبان وقتی این را افتتاح کردند وعدههایی دادند که عملی نکردند.»
«خدیجهالکبرا» بازار ویژه زنان است که توسط طالبان ساخته شده است. قبلا مارکیت رابعه بلخی، تنها بازار ویژه زنان در این ولایت بود که به دلیل محدودیتهای طالبان در آستانه ورشکستی قرار گرفتهاست.
در گزارشی که قبلا رسانهی رخشانه از این مارکیت ویژه داشت زنان گفته بودند که نه مشتری دارند و نه حمایتکننده و همین موضوع باعث شده است تا اکثر زنان تجارتپیشه در این مارکیت دست از کار بردارند.
از قول فاطمه، طالبان به زنان تجارت پیشه وعدههای زیادی برای رونق این بازار داده بودند که هیچ کدام عملی نشده است: «به ما گفتند از طریق رسانهها تبلیغ مارکیت را میکنیم تا مردم از موقعیت و موجودیتش با خبر شوند و مشتریتان زیاد شود. گفتند در سطح شهر بروشور نصب میکنیم؛ ولی هیچ کدام کار را نکردند. اگر از شهروندان بپرسید شاید بسیار اندک مردم از موجودیت این مارکیت با خبر باشند. به ظاهر مارکیت هیچ نرسیدند بخدا اگر یک مشتری هم داخل مارکیت میشد وقتی به ظاهر و تاریکی مارکیت میدید داخل نشده پس میرفت. خلاصه د نام مارکیت بود.»
فاطمه که تا صنف ۱۲ درس خوانده و میخواست از نظر مالی روی پای خود بیاستد، این روزها با ناامیدی خانهنشین شده: «مجبور شدم از او مارکیت هم برآیم چون یک روپیه هم عاید نداشتم برعکس نقص کرده روان بودم. مالهای دوکانم را با نرخ پایین و نقص فروختم و قرضه کرایه دوکان و بل برق را از طریقاش پرداخت کردم.»
روایت ادیبه (نام مستعار) ۲۹ساله هم مشابه فاطمه است. او در مرکز تجارتی خدیجهالکبری تولیدی خیاطی لباسهای زنان و کودکانه داشت.
ادیبه میگوید، به نیت مستقل شدن از نظر مالی و با حدود 50 هزار پول قرض، این تولیدی کوچک را به راه انداخته بود. کاری که فقط شش ماه دوام کرد: «هر روز لباس میدوختم و در دوکان آویزان میکردم که شاید امروز کسی بیاید خوش بکند و بخرد. ولی نی هیچ کسی نمیآمد، مشتری نبود.»
ادیبه تمام سرمایه خود را از دست داد و حالا چیزی که برای او مانده 50 افغانی بدهی است. او گفته، حتا به خاطر ناتوانی در پرداخت هزینههای دکان و مصرف برق مدیر مرکز اموال او را به دیگران تقسیم کرده است.
قبلا هم برنامه توسعهی سازمان ملل متحد (UNDP) گفته است که زنان کارآفرین در افغانستان با موانع جدی و هزینههای بالای تجارت مواجه هستند.
سازمان ملل گفته است، تبعیض عمیق و محدودیتهای کاری و شغلی، همراه با سیستم مالی به شدت ضعیف و محدودیتها در گشتوگذار زنان، عدم امکان سفر حتا به بازارهای محلی بدون محرم (عضو خانواده همراه مرد)، چالشهای زنان تجارتپیشه را تشدید میکند.
ادیبه گفته است: «در همین مدت هیچ کمکی نتوانستم دریافت بکنم. کسایی بودند که واسطه داشتند و نمونهای گرفتند از دروغ یک نمونه تجارت را نشان میدادند و کمک را میگرفتند… کسایی کمک گرفتند که مردهایشان تجارت داشت و خانمها یک نامشان بود دیگر در تجارت سهم نداشتند، اما واقعا خانمی که کار میکرد و مستحق بود در نظر گرفته نشد.»
نازنین (نام مستعار) ۳۲ساله که یک سال قبل با کمک یکی از نهادهای خارجی توانست کارگاه خیاطی خود را باز کند، فقط شش ماه دوام کرد. او گفته است، نهاد کمککننده که دید به دلیل مشکلات کار رونق نمیگیرد، تجهیزات خود را پس گرفت: «وقتی نهاد تجهیزات خود را گرفت من ادامه داده نتوانستم، چون اوقدر سرمایه نداشتم که خودم تجهیزات بخرم. همان ۵۰ هزار هم از برادر بزرگم قرض گرفته بودم که هنوز قادر نشدیم بپردازم.»
فراتر از مشکلات
زنان فروشنده در مارکیتهای زنانه ولایت بلخ تنها با چالش اقتصادی دستوپنجه نرم نمیکنند، بلکه با محدودیتهایی از سوی طالبان نیز روبهرو هستند که فراتر از مشکلات است.
این زنان در صحبت با رسانه رخشانه گفتهاند که طالبان به گونه مستقیم و غیر مستقیم به آنان هشدار دادهاند که با رسانههای بیرونی مصاحبه نکنند و در صورتی که با رسانههای محلی صحبت میکنند باید تصویری مثبت از طالبان ارائه کنند.
زنانی که در این گزارش با آنها صحبت شده گفتهاند، مسوولان بازارهای ویژه زنان منصوب طالبان هستند. برای همین، کسی به ندرت حاضر میشود، از مشکلات حرف بزند.
مرسل (نام مستعار) ۲۵ ساله که مدت شش ماه میشود در مارکیت رابعه بلخی به عنوان فروشنده فعالیت دارد میگوید: «طالبان خودشان زیادتر مارکیت را نظاره کردن میآیند، ولی همیشه با هر فروشنده که ببینند، در جریان گپهایشان میگویند که ما برایتان آزادی دادیم، پس اگر با رسانهها صحبت میکنید تعریف حکومت ما را بکنید؛ از ما بد نگویید که باز نشود همین را سرتان بسته کنیم.»
یا حرفهای شمسیه (نام مستعار) ۳۰ساله یکی دیگر از زنان تجارتپیشه در بلخ که گفته است: «وقتی یک رسانه بخواهد بیاید بخاطر مصاحبه، یک روز پیش با مسوول ما هماهنگی میکند. باز مسوول هم هر دقیقه برای ما میگوید نبینم یک کلمه منفی بزنین و یا شکایت از نبود بازار و مشکلاتتان بکنید. مصاحبه مثبت بدهید و بگویید کار و بار ما خوب است. وقتی خبرنگار هم بیاید مسوول همرایش در جریان مصاحبه گرفتن میباشد.»
حمایت واقعی طالبان یا نمایش تبلیغاتی؟
شماری از فعالین اقتصادی میگویند ایجاد مارکیت زنانه از سوی طالبان و اجازه فعالیت زنان در مارکیتهای ویژه زنان به ظاهر اقدام حمایتی است، اما در واقع این مکانها بیشتر حکم زندان اقتصادی را دارند.
مدثر محبی (نام مستعار) یکی از فعالین حوزه اقتصاد در ولایت بلخ میگوید زنان در این مارکیتها نمیتوانند آزادانه فعالیت کنند و همواره تحت نظارت شدید طالبان قرار دارند: «زنان در این مارکیتها همیشه زیر نظر هستند و این نوع کنترلی است که حضور زنان در بازار را محدود میکند. طالبان از تجارت زنان در بازار بیشتر به عنوان پروژه تبلیغاتی و برای جلب رضایت جامعه جهانی استفاده میکنند. طالبان نمیخواهند واقعا زنان وارد اقتصاد شوند.»
این آگاه اقتصادی معتقد است که حمایت لازم از زنان تجارت پیشه صورت نمیگیرد و حمایتها عمدتا با فساد، عدم شفافیت و واسطهبازی همراه است: «اگر واقعن میخواهند زنان در تجارت رشد بکنند مارکیت با موقعیت خوب را در نظر بگیرند. برای اینکه در قسمت برق برایشان کمک بکند برقهای سولری در مارکیتشان بسازند، به ظاهر مارکیت برسند و در کنارش شفافیت را در نظر بگیرند و تلاش بکنند به آدمهای مستحق کمکها برسد.»
در همین حال انور نوری (نام مستعار) از فعالان اجتماعی در بلخ میگوید، سیاست پنهانی طالبان حذف زنان از صحنههای عمومی است. او میگوید، طالبان با ایجاد شرایط ناممکن برای موفقیت، زنان را ناچار به ترک تجارت میسازند، بیآنکه مسوولیت شکست را بهعهده بگیرند.
ریاست صنعت و تجارت ولایت بلخ هرچند آماری از زنانی که دچار ورشکستگی اقتصادی شدهاند، ارائه نمیکند، اما یک منبع معتبر از این نهاد به شرط حفظ هویتاش به رسانهی رخشانه گفته است که هماکنون ۲۰۰۰ زن با تجارت کوچک، بزرگ و متوسط در این ولایت سرکار هستند.
این منبع میگوید، در حدود ۱۲۰ هزار زن به طور غیررسمی در بخشهای تولیدی و صنایعدستی در افغانستان مصروف تجارت هستند.
