زیبا بلخی
یک روز بهاری، وقتی دشت شادیان در شهر مزارشریف مملو از کسانی بود که برای تفریح به آنجا رفته بودند، برای حسینا* ۲۳ ساله به تجربهای تلخ تبدیل شد: «باخواهرم در حال عکس گرفتن بودیم که از پشت سر یک صدا آمد و میگفت بیشرمها، شرم و حیا ندارید با این وضعیت به این مکان پر از مرد میآیید.»
حسینا با نگاه به پشت سر با دو نفر از ماموران امر به معروف طالبان مواجه شد که یونیفرم مخصوص پولیس مذهبی طالبان را در بر داشتند. گروهی که به «چپنسفیدها» معروف شدهاند.
در این گزارش روایت خانوادههایی آمده است که میگویند، طالبان در فضاهای تفریحی ولایت بلخ برای خانوادهها به خاطر حضور زنان و دختران دردسرهای زیادی ایجاد میکنند. مثل تهدید به بازداشت، توهین، تحقیر در مقابل دیگران و در مواردی لتوکوب فیزیکی.
حسینا، روز جمعه ۴ ثور، به همراه خانوادهاش به دشت شادیان رفته بود. طالبان او و خواهرانش را به خاطر پوشش آنها و شنیدن موسیقی سرزنش کردند و برادرش را که از آنها دفاع کرده بود، پیش چشم مردم سیلی زدند.
دشت شادیان یکی از مکانهای مشهور تفریحی و فرهنگی در ولایت بلخ است. جایی که به خاطر طبیعت باز، فضای سبز و برگزاری جشنها و گردهماییهای مردمی شناخته میشود.
حسینا میگوید: «حجاب ما درست بود چپن داشتیم چادر داشتیم، فقط ماسک نزده بودیم؛ چون برای تفریح رفته بودیم. طالبان من و خواهرم را گفتند چرا ماسک ندارید، موهایتان معلوم میشود و فیشن کردید.»
به گفتهی حسینا، آنها از ترس حتا نتوانستند یک کلام از خود دفاع کنند. «برادرم را بیغیرت و کافر گفتند. گفتند از خداوند نمیترسید که زنان را با این وضعیت از خانه بیرون میآورید. وقتی برادرم از ما و از خودش دفاع کرد یک سیلی محکم به رویش زدند.»
حسینا، این لحظه را یکی از تحقیرآمیزترین تجربههای زندگیاش توصیف میکند. پس از این رویداد، آنها به خانه برگشتند. «تفریح را سر ما زهر کردند.»
طالبان از زمان بازگشت دوباره به قدرت در افغانستان، محدودیتهای زیادی علیه زنان وضع کردهاند؛ مثل اجباری کردن پوشش مورد نظر خودشان و محدودیت در گشتوگذار و سفر زنان.
وزارت امر به معروف طالبان در ماه عقرب سال ۱۴۰۱ ورود زنان به پارکهای تفریحی را ممنوع اعلام کرد. قبل از این در ماه حمل همین سال، این گروه مردان و زنان را از رفتن همزمان به مکانهای تفریحی منع کرده بودند.
سخنگوی وزارت امر به معروف طالبان به دویچه وله گفته بود: «فیصله به گونهای صورت گرفته است که زنان اجازه ندارند به محلات تفریحی بروند.»
در عمل این گروه نتوانستند در بیشتر مناطق افغانستان، این ممنوعیت را اعمال کنند، جز این که به دردسر و آزار و اذیت مردم ادامه دادند.
این روزها فضای دشت شادیان مملو از شادی است. صدای خنده، موسیقیهای محلی که از بلندگوهای کوچک پخش میشود و خانوادههایی که بالای تپههای سرسبز بساط ساده پهن کرده و مینشینند.
اما برای همه وضعیت یک سان نیست، بویژه زنان. از همان ابتدای مسیر ورود به دشت شادیان نظارت جدی طالبان آغاز میشود. در مسیر منتهی به دشت شادیان، دستکم سه چکپاینت طالبان به چشم میخورد.
ایستهایی که در کنار نیروهای امنیتی طالبان، ماموران امربهمعروف هم در آنجا حضور دارند و به نحوه پوشش زنان و دختران نظارت دارند.
در این نقاط، وسایط متوقف میشوند و مسافران مورد بررسی قرار میگیرند. هرگاه پوشش زنان مطابق معیار مورد نظر این نیروها تشخیص داده نشود، با تذکرهای تند، تحقیر و توهین و در برخی موارد جلوگیری از ادامه مسیر روبهرو میشوند.
مشاهدات نیز نشان میدهد که با ورود به دشتشادیان، نیروهای امر به معروف طالبان بهصورت گروهی در نقاط مختلف دشت در حال گشتوگذار هستند. آنها به گروههای مردم نزدیک میشوند، بهویژه به جمعهایی که زنان در آن حضور دارند و در مورد نحوه پوشش و حضور در فضای تفریحی تذکر میدهند.
در برخی موارد، این تذکرات تنها به صحبت محدود نمیماند و با هشدار و خشونت همراه است.
وسایل پخش موسیقی از مردم جمعآوری میشوند.
عکس: رسانهی رخشانه
طیبه* ۲۵ساله یکی از باشندگان بلخ میگوید، او و دختر کاکایش با خانوادههایشان میخواستند به دشت شادیان برای تفریح بروند، اما در همان ایست اول بازرسی به دلیل پوشش «نامناسب» از نظر طالبان، اجازه رفتن پیدا نکردند. «دخترکاکایم از خارج آمده بود… دو موتر نفر بودیم. در یک موتر همه ما دختر بودیم، رانندهاش بچه کاکایم بود. وقتی نزدیک دشت رسیدیم با چک پاینت طالبان برخوردیم که از امربهمعروف هم در چک پاینت بود و موتر ما را ایستاد کرد و شروع کرد به دشنام دادن.»
به گفتهی طیبه، آن روز او و دختر کاکایش آرایش کمی کرده بودند و ماسک بر صورت نداشتند. باقی پوشش شان چیزی بود که عموما مورد تایید طالبان است؛ لباس سیاه بلند. «به ما گفتند اینجا جای زنان بیحیا و بیحجاب نیست بروید. به بچه کاکایم هم گفت اگر نمیتوانید زنان خود را با حجاب بسازید بیغیرت شده با این وضعیت بیرون نکشید. ما را اجازه ندادند که به مسیر خود ادامه بدهیم.»
دفتر نمایندگی سیاسی سازمان ملل متحد (یوناما) در افغانستان در گزارش تازه خود در مورد وضعیت حقوق بشر در افغانستان زیر سلطهی طالبان گفته است که محدودیت طالبان بر گشتوگذار و پوشش زنان افزایش یافته است.
این گزارش که بازهی زمانی ماههای جنوری و مارچ سال جاری میلادی را در بر میگیرد، روز سهشنبه، (۲۲ ثور) منتشر شده است و در آن گفته شده است، که نیروهای امربهمعروف طالبان در شهر هرات محدودیت بر گشتوگذار زنان و پوشش آنها را تشدید کردهاند.
طیبه میگوید تفریح برایش دیگر معنای سابق را ندارد. به باور او پس از این اتفاق، هرباری که حرف از رفتن به تفریح میشود بیشتر از آنکه احساس شادی کند، نگران رفتار و واکنش نیروهای طالبان است. «حس میکنم ما زنان حق خوش بودن را نداریم.»
منیره* ۳۳ ساله که همراه با خانوادهاش یک روز جمعه در بهار امسال به تفریح رفته بود، در مورد تجربه تلخ خود از برخورد ماموران امر به معروف طالبان گفته است: «شما زنهای شیطان صفت هیچ آدم نمیشوید.»
منیره گفته است، با خانوادهاش وقت صرف غذای چاشت بود که گروهی از ماموران امر به معروف طالبان به آنها نزدیک شدند. توهین، سرزنش و برخورد نامناسب کردند. «در صورتی که ما در یک گوشه از دشت بودیم که جمعیت زیاد نبود ولی به لباس و آرایش و مویهای ما گیر دادند و بسیار توهین کردند.»
در کنار دشتشادیان، یکی دیگر از مکانهای تفریحی پر رفت و آمد در ولایت بلخ، منطقه «پستهمزار» واقع در ولسوالی مارمل ولایت بلخ، جاییست که در روزهای بهاری خانوادههای زیادی برای تفریح به آنجا میروند.
اما به گفتهی شماری از باشندگان شهر مزارشریف، در این ساحه نیز نیروهای امر به معروف حضور دارند که بر پوشش زنان و نوع رفتار آنان نظارت دارند.
محدثه* ۲۱ ساله که جمعه گذشته با خانوادهاش به «پسته مزار» برای تفریح رفته و شاهد بدرفتاری نیروهای امربه معروف با زنان بود میگوید: «نیروهای امربهمعروف طالبان دوره میکنند و بیشتر فکرشان طرف زنان است که حجاب درست داشته باشند و یا خنده بلند نکنند. در پیش چشمم دو چپنسفید، سه نفر دخترهای جوان را بسیار دشنام دادند فقط بهخاطر این که شاد بودند و میخندیدند.»
وحیده* ۲۷ ساله، از چشمدید خود در منطقه تفریحی گفته است: «وقتی دیدیم چپنسفیدها حضور دارند، پدرم و برادرم گفتند که بهتر است حجاب را خوب رعایت کنید، وقتی میبینید نزدیک میشوند ماسک خود را بزنید تا حرف بد و یا تحقیر آمیز نزنند.»
وحیده گفته است، مثل او برای همه زنان گشتو گذار در مناطق تفریحی ولایت بلخ پر از نگرانی و اضطراب است.
در همین حال ریاست امر به معروف و نهی از منکر طالبان در ولایت بلخ با نشر خبرنامههای رسمی حضور نیروهای خود در مکانهای تفریحی از جمله دشت شادیان را تایید کرده است.
در این خبرنامهها آمده است که نیروهای امربه معروف طالبان در قالب «گشتهای نظارتی» در ساحات تفریحی و عمومی حضور دارند و هدف از این حضور به گفتهی آنان جلوگیری از منکرات و ارائه توصیههای لازم در مورد رعایت حجاب اسلامی و جلوگیری از اختلاط عنوان شده است.
همچنین در این خبرنامهها به ضبط برخی وسایل صوتی مورد استفاده برای پخش موسیقی و ارائه توصیههای دینی به شماری از مراجعهکنندگان نیز اشاره شده است.
در خبرنامهای که ریاست امربهمعروف طالبان در بلخ به تاریخ چهارم ثور نشر کرده، آمده است: «ضبط بیش از ۱۰ عدد دیکهای (وسایل پخش موسیقی) خورد و کلان توسط محتسبین مرکزی که بهطور گروهی در حین گشت نظارتیشان همانند هفتههای گذشته از دشتهای سیاحتی شادیان، مارمل، شولگره به غرض جلوگیری از منکرات ضبط نمودهاند و از عاملین منکرات با اخذ تعهد و توصیههای لازم به سمعشان رسانیده شد که در آینده مرتکب چنین اعمال منکرات نشوند و برای صدها تن از زنان که بیحجاب دیده شدند توصیههای لازم به رعایت حجاب اسلامی و عدم خلطیت در حین سیاحت تفریح برایشان رسانیده شد.»
