هانیه فروتن
در سرزمینی که سایهی خاموشی بر کتابها و صنفهای درسی افتاده است، هنوز دختران زیادی هستند که نمیخواهند تسلیم این تاریکی شوند. زهرا، دانشجوی بازگشته از ایران، یکی از همین دختران است؛ صدایی که نمیگذارد رویاهای خودش و دهها دختر دیگر، پشت دیوارهای بلند محدودیتها دفن شود.
این گزارش، روایت زهرا ابراهیمی، دختر ۲۳ سالهای است که با راهاندازی دورههای آنلاین «آموزش درآمدزایی از طریق رسانههای اجتماعی» تلاش دارد تا فرصتهای جدیدی را برای زنان و دختران فراهم کند.
پس از تسلط دوباره طالبان بر افغانستان در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، فرمانهای پیاپی از سوی این گروه برای حذف زنان از جامعه داده شد.
در چهار سال گذشته، این محدودیتها حضور زنان را در عرصههای عمومی خاموش کرده است: دروازههای مکتب و دانشگاه بسته شد، فرصت کار در ادارات دولتی و بسیاری از نهادهای غیردولتی از میان رفت و حتی ورود زنان به سالنهای ورزشی و پارکهای عمومی ممنوع شد.
بخش زنان سازمان ملل متحد (UN Women) نیز در آخرین گزارش خود به مناسبت چهارسالگی طالبان هشدار داده است که این گروه به تحقق اهداف خود برای حذف زنان از عرصههای زندگی عمومی نزدیک شدهاند.
اما به گفتهی زهرا، این فشارها نتوانستند روحیه زنان را خاموش کنند. برعکس، برای او، جرقهای شد تا در دل خاموشی، صدایی تازه از مقاومت خلق کنند.
زهرا میگوید: «همیشه مشغول تحصیل و کار بودم، حالا نمیتوانم بیکار بنشینم.»
استقلال مالی و دنیای مهاجرت
زهرا دانشجوی سال اول رشته هنرهای زیبا در دانشگاه کابل بود که در سال ۲۰۲۲ بهدستور طالبان از ادامه تحصیل بازماند. پس از ماهها تلاش، موفق شد از یکی از دانشگاههای تهران، بورسیه دریافت کند و در سال ۲۰۲۳ به ایران رفت.
در ایران، او با دنیای درآمدزایی از شبکههای اجتماعی آشنا شد و پس از یک سال تلاش پیگیرانه و تولید محتوا، توانست نخستین درآمد ماهانهاش ـ حدود ۳۰ تا ۴۰ هزار افغانی ـ را از طریق انستاگرام به دست آورد. همین موفقیت، انگیزهای شد تا تصمیم بگیرد تجربهها و آموختههایش را با دیگران شریک کند، راه را برای دختران و زنانی که از کار و تحصیل محروم ماندهاند، هموار سازد.
زهرا میگوید: «دیدن اینکه اجازه کار بیرون از خانه را نداریم، برایم یک درد بزرگ بود. محرومشدن از ابتداییترین حقوق انسانی و صدها رنج دیگر، مرا واداشت تا حرکت کنم. خواستم از همین چهار دیواری اتاقم راهی برای درآمد پیدا کنم.»
در کلاسهای آموزشی زهرا، هنرجویان یاد میگیرند چگونه از طریق فعالیت در پلتفرمهای اجتماعی درآمد کسب کنند، صفحات خود را رشد دهند و ایدههای خلاقانه را از خود زهرا دریافت کنند.
پیمودن این مسیر برای زهرا هرگز آسان نبود. او در جامعهای بزرگ شد که فعالیت زنان در شبکههای اجتماعی تابو بود و هر قدمش با موانعی روبهرو شد، از مخالفت خانواده گرفته تا قضاوتهای منفی اطرافیان.
زهرا میگوید: «ماهها تلاش کردم و حتی گریه کردم تا خانوادهام را راضی کنم. میگفتند مردم بد میگویند و آبروی ما میرود. اقوام ما هم میگفتند دختری که عکس و ویدیو از خود در فیسبوک منتشر میکند، از راه حق بیرون شده.»
زهرا میگوید، کارش را از صفر شروع کرد: «سهپایه نداشتم و لیوان را پشت تلفنم قرار میدادم، از بالشت به عنوان میز استفاده میکردم و حتی گوشی با کیفیت هم نداشتم.»
با این حال، زهرا هیچگاه تسلیم نشد؛ با شجاعت، پشتکار و امید، همه این دشواریها را پشت سر گذاشت و امروز نماد الهام و قدرت برای بسیاری از زنان و دختران است.
دو سال از آغاز برگزاری دورههای آنلاین آموزش درآمدزایی از طریق شبکههای اجتماعی توسط زهرا میگذرد. او تا امروز حدود ۱۴۰۰ هنرجو داشته که بخش عمده آنها را زنان و دختران تشکیل میدهند.
به گفته زهرا: «بیشترین بازخوردها را از زنان دریافت کردهایم، چرا که آنها درد بیکاری و محرومیت از آموزش را بیشتر از مردان احساس میکنند.»
فاطمهی ۲۱ ساله، یکی از هنرجویان زهرا است: «امروز درآمد خودم را دارم.»
او میگوید که طی چهار ماه فعالیت در انستاگرام، توانسته ماهانه ۱۰ تا ۱۵ هزار افغانی درآمد داشته باشد: «خوشحالم که فرصت فراهم شد تا از خانه و شبکههای اجتماعی درآمد داشته باشم.»
فاطمه تاکید میکند: «دروازههای مکتب بسته شد، کار بیرون از خانه ممنوع شد، اما حداقل دخترانی مثل خانم ابراهیمی هستند که انگیزه و امید برای بیرون رفتن از این تاریکیها میشوند.»
امروز زهرا با بیش از ۵۰ هزار افغانی درآمد ماهانه و فعالیت در شبکههای اجتماعی، نشان داده است که با پشتکار و خلاقیت، حتی در دل محدودیتها میتوان موفق شد و به دیگران هم الهام بخشید.
زهرا پس از سه سال تحصیل در ایران، در ماه جولای سال جاری میلادی، به افغانستان بازگشت. او میدانست که شرایط برای زنان آسان نخواهد بود، اما باور داشت که پس از سالها تلاش نمیتواند تنها در چهاردیواری خانه بماند. با این انگیزه، زهرا تصمیم گرفت مهارتهایش را با دیگران به اشتراک بگذارد و کلاسهای حضوری برگزار کند.
«با اینکه یک سال از درسام باقی مانده، ولی آمدم تا با برگزاری کلاسهای حضوری، مهارتم را با دیگران شریک کنم. اما بخاطر شرایط {محدودیتهای طالبان} موفق نشدم به این هدف برسم.»
اعمال محدودیتهای شدید طالبان بر اشتغال و آموزش زنان باعث شده که بسیاری از زنان و دختران به تحصیل و کسب درآمدهای آنلاین روی بیاورند؛ تا بتوانند هم موانع و محدودیتهای موجود را دور بزنند و هم نیازمندیهایشان را تأمین کنند.
اما تولیدکنندگان محتوای آنلاین نسبت به سیاستهای طالبان بدگمان و نگران هستند.
طالبان هفته گذشته برای دور روز انترنت را در افغانستان قطع کردند. اقدامی که نگرانیهای زیادی به بار آورد.
دیدبان حقوقبشر گفت، ممنوعیت انترنت، راه دیگری برای کنترل زنان و دختران توسط طالبان است و چنین کاری سکوت آنها را عمیقتر میکند.
زهرا هم به رسانهی رخشانه میگوید: «۴۸ساعت قطع شدن انترنت برای من به معنای قطع شدن تمام نفسهای کاریام بود. وقتی کسب و کار آنلاین باشد، قطع شدن انترنت به معنای قطع ارتباط نیست، بلکه یک دکمه خاموشی است که روی تمام آرزوها و تلاشهای تو میخورد.»
بر بنیاد گزارش تازهی برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) که در تاریخ ۳۰ اپریل ۲۰۲۵ منتشر شد، افغانستان با بحران شدید اقتصادی دستوپنجه نرم میکند.
در این گزارش آمده است که ۷۵ درصد جمعیت کشور، درگیر ناامنی معیشتیاند و ۹۰ درصد خانوارها از شوکهای اقتصادی آسیب دیدهاند. این رقم در میان خانوادههایی که تحت سرپرستی زنان قرار دارند، به ۹۷ درصد میرسد؛ آماری که بیانگر فشار مضاعف بر زنان سرپرست خانواده است.
در چنین شرایطی، محدودیت و عدم دسترسی به انترنت، سبب نابودی کسبوکار هزاران زن میشود؛ چه آنهایی که از طریق تولید و بارگذاری مستقیم محتوا در فضای مجازی فعالیت میکنند و چه آنهایی که بازاریابی و فعالیتهایشان بهشدت به انترنت ثابت و پایدار وابسته است.
براساس آمارهای رسمی، دستکم 15 ملیون کاربر انترنت در افغانستان وجود دارد. پس از محدودیتهای طالبان، زنان و دختران یکی از اصلیترین استفاده کنندهگان انترنت در افغانستان هستندکه عمدتا برای آموزش و در آمدزایی از طریق آنلاین از آن بهره میبرند.
زهرا نیز میگوید: «تمام فعالیتهایم به انترنت وابسته است و قطع آن به معنای رسیدن به بنبست است.»
