غزال محمدی
در آستانهی هشتم مارچ، سالروز همبستگی زنان در جهان، گروهی از زنان و دختران معترض با وجود سرکوب گسترده و حضور سنگین محتسبان امر به معروف، به خیابان آمدند و علیه طالبان شعار دادند.
این حرکت اعتراضی، حوالی ساعت هفت صبح روز چهارشنبه (۱ مارچ) توسط گروهی از زنان و دختران معترض در خیابانها با شعارهای «نه به طالبان» و «هشت مارچ ایستادگی برای حقوق زنان افغانستان»، حدود ۲٠ دقیقه دوام کرد.
در این اعتراض خیابانی دستکم ۲۵ دختر معترض وابسته به «جنبش تحول تاریخ زنان افغانستان» حضور داشتند.
در رویداد جداگانهی دیگری، گروه کوچکی از دختران با پلاکاردی که روی آن نوشته شده «به آپارتاید جنسیتی در افغانستان پایان دهید» در آستانه هشتم مارچ به خیابان آمدند. آنها با شعار «سنگر ما خیابان، دشمن ما طالبان» در خیابانی در کابل دست به اعتراض زدند.
صابره [نام مستعار] یکی از این دختران معترض بود. او مسوولیت داشت که پلاکاردهای اعتراضی را به دست دختران برساند. «من شعارها و شالها را در داخل یک پارچه پیچانده بودم و بعد در داخل خریطه پلاستیکی حمل کردم تا توجه کسی به آنها جلب نشود.»
دختران معترض، برای رسیدن امن به محل اعتراض، تدابیر امنیتی زیادی در نظر گرفته بودند. بهگفتهی صایقه، آنها در گروههای کوچک و از مسیرهای مختلف به محل اعتراض رسیدند.
او میگوید: «تمام سعی و تلاش خود را کردیم که با احتیاط رفتار کنیم؛ ما به گروهها مختلف تقسیم شدهایم و از سرکها و جادههای مختلف در محل اصلی اعتراض جمع شدهایم. پوشش ما حجاب و ماسک بود و برای اینکه کسی به ما شک نکند، هیچ نشانهای از اعتراض را با خود حمل نکردیم.»
این دختر معترض میگوید، با وجود تجربهی اعتراضهای قبلی، در لحظهی فریاد زدن شعارهای اعتراضی دچار اضطراب شده بود: «قلب من تند میزد در ذهن خود فقط یک جمله را تکرار میکردم -خدایا صدای ما را به جهان برسان و جهانیان صدای ما را بشنوند که ما در چی قسم شرایط زندگی میکنیم- همه ما میدانستیم ممکن بازداشت شویم اما سکوت دردناکتر از زندان است.»
صابره در کابل زندگی میکند. او ادعا دارد در دوران حکومت پیشین پدرش بوسیله طالبان کشته شده و با مرگ پدرش با خود عهده بسته «در برابر کسانیکه پدرش و پدران بسیاری از دختران افغان را گرفتهاند، خاموش نماند.»
صابره که از سهسال بدینسو به صف زنان معترض پیوسته، میگوید هر بار که برای شرکت در اعتراض از خانه بیرون میشود، مادرش با نگرانی او را بدرقه میکند: «هر بار که خداحافظی میکنم احتمال دارد آخرین دیدار باشد. بزرگترین نگرانی من بازداشت و بی سرنوشتی مادر و دو خواهر کوچکم است ولی اگر ما نرویم پس چه کسی برای دادخواهی حقوق زنان خواهد رفت؟»
صابره معتقد است مبارزات زنان جامعه جهانی را نسبت به وضعیت زنان و دختران آگاه ساخته است. «امروز هیچکس نمیتواند ادعا کند که از وضعیت زنان در افغانستان بی خبر است، چون همه میدانند که زنان افغانستان در سایه رژیم تروریستی طالبان در چی وضعیتی بهسر میبرند؛ ولی سکوت شما به معنای مشروعیت دادن به سرکوب است، از مردم و به ویژه زنان افغانستان حمایت عملی کنید نه فقط با بیانیههایتان، بلکه با اقدامات واقعی خودتان.»
زینت [نام مستعار]، یکیدیگر از دختران معترض که در اعتراض خیابانی یک مارچ شرکت کرده، میگوید اشتراک در اعتراض خیابانی و احتمال شناسایی و بازداشت، وضعیت روحی او را تحت تاثیر قرار داده است. او میگوید: «همیشه نگران هستم که من یا دوستانم از سوی طالبان بازداشت شویم. ترس مداوم آسان نیست؛ تهدید، تحقیر و احتمال بازداشت همیشه وجود دارد. این وضعیت، فشار روانی زیادی برای من ایجاد کرده چون شرایط دشوار و نامطمین است.»
زینت از سهسال بدینسو برای بلند کردن صدای زنان به صف مبارزات پیوسته است، او میگوید، چهار و نیم سال مبارزه و مقاومت زنان و دختران افغان در برابر سرکوب سیستماتیک طالبان -از جمله بازداشت، تهدید، لتوکوب و شکنجه- ثابت کرده است که «زنان افغانستان هرگز تسلیم حذف و تحمیل نمیشوند.»
زینت میافزاید: «شاید این مبارزه هنوز به نتیجه نهایی نرسیده باشد، اما حداقل توانسته برای جهان نشان بدهد که زنان افغانستان تسلیم حذف و تحمیل نمیشوند. این مقاومت یک جریان زنده و ادامه خواهد داشت.»
زینت با تاکید بر ادامهی اعتراضات، معتقد است که سکوت در برابر وضعیت کنونی بهمعنای پذیرش ظلم و عادیسازی آن است. «سکوت همدستی با ظلم است و ما دخترانی نیستیم که در برابر ظلم و دستورات طالبان سکوت بکنیم، زجری که آنها برای ما میدهند تحمل کنیم در حالی که مستحق چنین ظلم و زجری نیستیم.»
اعتراض خیابانی زنان به ندرت صورت میگیرد. طالبان در ماههای اول حاکمیت خود به شدت زنان معترض را سرکوب کردند. گزارشهای تکاندهنده از شکنجه، بدرفتاری و آزار اذیت زنان معترض در زندانهای طالبان وجود دارد.
مثلا عفو بینالملل در گزارشی گفته است، زنان معترض در زندان طالبان در معرض شکنجه و بدرفتاری قرار دارند.
حتا ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی سازمان ملل متحد برای افغانستان، در گزارشی گفته است که برخی از زنان و دختران در زندانهای طالبان مورد تجاوز و تعرض جنسی قرار گرفتهاند.
یا این گفتههای دیدهبان حقوق بشر که گفته است، پس از قدرتگیری طالبان در افغانستان، واکنش این گروه در برابر اعتراضات مسالمتآمیز زنان وحشیانه بودهاست.
مژده [نام مستعار]، روز اول مارچ در جمع دختران به خیابان آمد. او میگوید خانوادهاش از شرکت او در اعتراضهای خیابانی اطلاعی ندارد. اما او چرا به خیابان آمد؟ «سکوت نتیجهای جز تشدید فشار و تحقیر ندارد! هر چی محدودیتها بیشتر باشد اراده ما برای ادامه راه قویتر میشود. ما نمیخواهیم نسلی باشیم که در برابر بیعدالتی خاموش بمانیم و رنج تحمیل شده را بدون اعتراض بپذیریم.»
مژده میگوید، وضعیت دختران و زنان در افغانستان به شدت وخیم شده است. او حتا خودش تحت فشار ازدواج اجباری قرار دارد.
مژده که از سال ۲۰۲۲ تاکنون با وجود تهدیدها در اعتراضات خیابان و گردههماییهای سربسته علیه طالبان حضور داشته، میگوید با وجود ترس از شناسایی و بازداشت توسط طالبان، با انگیزهای قوی در اعتراض خیابانی اخیر قدم بر داشته است. «اجرای اعتراض معمولا با دلهره و فشار روحی همراه است. از یکسو ترس بازداشتشدن و از سوی دیگر انگیزهی قوی برای دفاع از حق ما که وقتی برنامه پایان مییابد احساس رضایت از انجام مسوولیت خود داریم ولی اضطراب همچنان باقی میماند.»
در همینحال، در ویدیویی که جنبش تحول تاریخ زنان به رسانهی رخشانه فرستاده، دیده میشود در حالیکه دختران معترض با صدای بلند شعارهای ضد طالبان سر میدهند، دستکم هشت مرد عابر از میان آنان عبور میکنند.
خبرنگار رسانهی رخشانه از صابره، مژده و زینت دربارهی نحوه برخورد این مردان با زنان معترض پرسیده است. این دختران میگویند واکنش برخی از مردان منفی بوده است.
صابره روایت میکند: «آنها به ما میگفتند که این مزخرفات چه است که انجام میدهید، جمع کنید و به سمت خانههایتان بروید تا توسط طالبان دستگیر نشدین.»
زینت نیز میگوید، دختران معترض با آگاهی از عواقب سخت اعتراض خیابانی، به خیابان آمدهاند و در چنین شرایطی انتظار دارند تا مردان در کنارشان بایستند.
زینت میگوید: «متاسفم برای اکثریت مردان سرزمینم که علیه دادخواهی ما هستند و بهجای اینکه شجاعانه در کنار دختران سرزمین خود بایستند، برعکس میآیند و رفتارهای غیراخلاقی و غیرمنطقی از خود نشان میدهند. با اینحال ما تا سرنگونی رژیم تروریستی طالبان از مبارزه دست بر نمیداریم.»
در همینحال، آگاهان معتقدند که در چهارونیم سال گذشته، طالبان با اهرمهای مختلف فشار تلاش کردهاند دختران معترض را سرکوب کنند، اما دختران معترض با ابتکار و خلاقیت در روشهای اعتراضات، همواره یکقدم از طالبان جلوتر بودهاند و نشان دادهاند که هیچ اقدامی نمیتواند مانع رسانیدن صدایشان به جهان شود.
شهرزاد اکبر، رئیس پیشین کمیسیون حقوق بشر در افغانستان، میگوید، هرچند باور عمومی بر این است که اکثریت مردم افغانستان با حاکمیت طالبان و سیاستهای زنستیزانه آنها مشکلی ندارند، اعتراضات زنان این تصور را به چالش کشیده و نشان میدهد که خواست عمومی برای عدالت و حقوق هنوز زنده است.
او میگوید: «اعتراضات زنان در داخل افغانستان یکنقطهی امید به ناظران خارجی است، زیرا نشان میدهد که خواست عمومی برای تغییر وضعیت و دستیابی به حقوقشان پابرجاست؛ زیرا یک بحثی وجود دارد که اکثریت مردم افغانستان با طالبان هم نظر هستند و افغانستان بسیار یک کشور مذهبی و سنتی است و اکثریت مردم با نوع حاکمیت طالبان و پالیسیهای زن ستیزی طالبان مشکلی ندارند ولی زنان با پذیرش خطر، این روایتها را به چالش میکشند.»
خانم اکبر همچنین تاکید میکند که دوام مبارزات زنان حتی زیر تهدید شدید و سرکوب طالبان، بزرگترین نقطهقوت این مبارزات است. او اشاره میکند که زنان با ابتکار و خلاقیت در نحوه برگزاری اعتراضات همیشه یکقدم جلوتر از طالبان بودهاند. «تدوام اعتراضات نشاندهنده شجاعت و ارادهشان برای تغییر و اینکه میفهمند وضعیتی که دوام دارد قابل تحمل نیست و وضعیتی که دوام دارد انسانی نیست و باید در برابرش ایستاد شوند.»
فوزیه کوفی، نماینده مردم در مجلس نمایندگان حکومت پیشین، میگوید اعتراض و مبارزه گروهی زنان در افغانستان پدیدهی نسبتا تازهای است که در اثر افزایش آگاهی و شکلگیری حس آزادیخواهی آنان ایجاد شده است
خانم کوفی میگوید: «در گذشته زنان مبارزه میکردند، اما این مبارزات بیشتر فردی بود و اعتراضهای دستهجمعی کمتر دیده میشد. اکنون دختران با آگاهی و حس آزادی که در وجود خودشان کشت شده، این مبارزه را به شکل دستهجمعی ادامه میدهند.»
فوزیه کوفی تاکید میکند که طالبان با اهرمهای فشار مختلف تلاش میکنند دختران را سرکوب کنند، اما دختران نهتنها تسلیم نشدهاند، بلکه سرکوب مداوم و چشمپوشی از خواستههایشان باعث شده احساس کنند دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند و بنابراین نمیتوانند به مصلحتگرایی روی آورند.
او میگوید، اعتراضات خیابانی زنان زیر فشارهای شدید طالبان زنده است: «طالبان از اهرمهای فشار مختلف استفاده میکنند؛ کسانی که در داخل افغانستان هستند زندانی میشوند، برخی از طریق وکلای محلی و منطقه علیه خودشان و خانوادهشان تهدید میشوند و حتی خانواده نیز میتواند مخالف دختران باشد. ما شاهد بودیم که دختران ما در تمام مبارزاتشان تنها گذاشته شدهاند… طالبان با سرکوب مداوم و سلب تمامی حقوق و آزادیهای آنان، موقعیتی ایجاد کردهاند که دختران احساس کنند دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند.»
فعالان حقوقبشر میگویند، طالبان در افغانستان آپارتاید جنسیتی برقرار کردهاند.
همچنین، کارشناسان حقوق بشر ملل متحد روز دوشنبه (۲۹جدی) امسال در ژنو در بیانیهای خواستار به رسمیت شناسی آپارتاید جنسیتی در افغانستان شدند. «نامگذاری آپارتاید جنسیتی، گامی ضروری برای برچیدن آن و پاسخگو ساختن عاملان این جنایات است.»
ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان در آستانهی هشتم مارچ، روز جهانی همبستگی زنان گفته است که زنان و دختران افغانستان همبستگی نمادین جهان را نمیخواهند آنها حقوقشان را میخواهند.
گزارشگر ویژهی سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان خواستار عدالت، برابری و حمایت از زنان و دختران در افغانستان زیر سلطهی طالبان شده است.
