غزال محمدی
ادارههای امر به معروف و اطلاعات و فرهنگ طالبان در هرات روز سهشنبه ۱۱ حمل در نشستی با مدیران کانالهای یوتیوب در هرات، حضور زنان در برنامههای طنز را ممنوع کردند.
به نقل از یک منبع مطلع، طالبان دستور دادهاند: «صدای زن را باید نامحرم نشود و در صورت حضور زنان در برنامههای طنز با متخلفان برخورد جدی خواهد شد.»
این ممنوعیت جدید طالبان برای زنانی مثل سوسن*، پایان یک رویا بود. سوسن گفته است: «خدا شاهد است که هر روز از خانه تا محل کار پیاده میرفتم. حتا معاش نداشتم و تنها بهخاطر علاقهای که داشتم برای ضبط برنامه میرفتم ولی آنها [طالبان] زنانیکه بازیگری میکنند را فاحشه میگویند و روز سهشنبه هفتهی گذشته آخرین تصمیم خود را گفتند.»
سوسن تا پیش از این، در یک کانال یوتیوب که محتواهای طنز اجتماعی به نشر میرساند، بازیگری میکرد. دستکم ۹ روز شده که اجازه ندارد به دفتر کارش برود.
این هشدار طالبان برای زنانی که پیش از این نیز زیر فشار محدودیتهای طالبان کار میکردند، بهمعنای پایان کار است. براساس اطلاعات رسیده به رسانهی رخشانه، دستکم هشتزن در بخش تولید برنامههای طنز در یوتیوب در هرات فعال بودند که با دستور اداره امر به معروف طالبان از کار بیکار و خانهنشین شدهاند.
بهگفتهی سوسن، پیش از این نیز زنان بازیگر مجبور بودند هنگام اجرای برنامه ماسک بپوشند، اما اکنون همان حداقل حضور نیز از آنها گرفته شده است.
او میگوید: «در وقت ضبط برنامه، بزرگترین موانع ما همین ماسک بود که به صورت خود قرار میدادم و راحت نمیتوانستم اکت خود را نشان بدهم چون طالبان مانع شده بودند که صورت زن نباید معلوم شود.»
طالبان در سال ۱۴۰۱ در ماههای اول حاکمیت خود، پوشیدن ماسک برای زنان خبرنگار در رسانهها را اجباری کرد. اقدامی که فعالان حقوقبشر، آن را توهینآمیز و حذف زنان نامیدند.
سوسن که از رسیدن به این وضعیت عمیقا رنج میبرد میگوید، تصمیم طالبان برای ممنوعیت فعالیت زنانی مثل او در برنامههای طنز در یوتیوب ضربه بزرگی به زندگیاش بود. «بزرگترین مشکل ما این است که زن هستیم. [طالبان میگویند] زن آزاد زندگی نکن. زن آزاد کاروبار نکن. زن آزاد مسافرت نکن و حالا زن آزاد به تئاتر کار نکن. این قسم پیش برود علاقهمندی تمام کارها برای زنان هیچ میشود.»
سوسن از کودکی رویای بازیگری در سر داشت، اما جرأت نمیکرد که به این هنر پا بگذارد، زیرا در جامعهی به شدت سنتی و محافظهکار هرات، ورود به این راه آسان نبود. «وقتی اولین برنامه بهنشر رسید از همان ابتدا گپهای زیادی در پشت سر من گفته شد.»
سوسن در دوره دوم حاکمیت طالبان و با افزایش محدودیتها بر زنان تصمیم گرفت جسورانهتر عمل کند. او حدود دو و نیم سال پیش با دعوت مسوول یکی از مدیران کانالهای طنزی، بهصورت آماتور به کار در بخش تئاتر شروع کرد و به تجربه یاد گرفت.
سوسن گفته است: «هر چه موانع بیشتر شد، من بیشتر طرف مشکل رفتم و حرفویتر کار کردم. میخواستم قویتر پیش بروم چون به دنیا نشان بدهم که زنان افغانستان ضعیف نیستند و به هر شرایطی باشند میتوانند فعالیت کنند.»
گروهی که سوسن با آن مشغول بهکار بود هفتهوار به صورت میانگین چهار تا پنج سریال طنز بیستدقیقهای را ضبط میکنند و در کانال یوتیوب که صدها هزار دنبال کننده دارد، به نشر میرسد. «داستانها به روی مشکلات خانوادگی و مشکلاتی که مردم ما با آنها دستوپنجه نرم میکنند متمرکز است.»
ممنوعیت جدید طالبان از یک طرف، کامنتهای منفی، حرفهای نیشدار و نگاههای رهگذران در خیابان بخشی دیگر از تجربههای تلخ سوسن در این راه بوده است. «بعضیها مخالف کار من در تئاتر هستند و بعضی دوستان که میفهمند هنر چیست هنرمند کی است، من را تشویق میکنند و باعث این میشوند که من بیشتر ترقی کنم.»
مریم* یکی دیگر از زنان بازیگر در بخش تئاتر در هرات است. او از چهارسال پیش، بهخاطر علاقهاش به هنر تئاتر، وارد این عرصه شد.
برای این زن، بازیگری تنها اجرای یک نقش نیست بلکه راهی برای بیان واقعیتهایی است که در جامعه کمتر گفته میشود؛ با اینحال، ترس از قضاوت بوسیله مردم باعث شده تا در حین اجرای یک نقش همیشه ترس و نگرانی داشته باشد.
مریم میگوید: «همیشه ترس و دلهره دارم که حالا کسی ممانعت خواهد کرد و یا انتقاد خواهد کرد مثلا اگر نقش منفی دارم در قلبام ترس و دلهره دارم که بعد از پخش چی خواهد شد و چه انتقادی بر من خواهد شد. هدف من پیام رساندن است ولی آنها نظر دیگری دارند.»
ممانعت خانواده، مشکلات اجتماعی و محدودیتهایی که طالبان بر زنان اعمال کردهاند، موانعی است که مریم با آن دست و پنجه نرم میکند. او میگوید، این محدودیتها، روز بهروز فضای کار را برای او و زنان بازیگر تنگتر ساخته است. «فعلا هیچ خانمی آزاد نیست که براساس علاقهای که دارد بتواند کار کند و بعضی از افراد که ما را میبینند خیلی رویهی بدی دارند که ببین اینها فیلم کار میکنند، چقدر بد.»
نگاه به برخی از کانالهای یوتیوب در هرات نشان میدهد که اکنون مردان با پوشیدن لباس زنانه و تغییر صدا، نقش زنان را بازی میکنند.
وزارت امر به معروف طالبان در یکی از اولین اقدامات خود پس از به قدرت رسیدن دوبارهی طالبان، به رسانهها دستور داد که از پخش سریالهایی که زنان در آن نقش بازی کردهاند، خودداری کنند. ممنوعیت تحصیل در رشتهی هنر برای دختران، قبل از بسته شدن دانشگاهها در افغانستان به روی زنان، اقدام بعدی این گروه در مخالفت با حضور زنان در سینما بود.
طالبان پا را فراتر هم گذاشت. این گروه پخش تصاویر «موجودات زنده» از طریق رسانهها را ممنوع کردهاند. کاری که در دوره اول حاکمیت خود هم عملی کرده بودند.
مجموع این محدودیتها زنان هنرمند زیادی را مجبور به ترک افغانستان یا خانهنشینی کرد.
فاطمه حسینی، یکی از زنان شناختهشده در بخش تئاتر هرات، که بیش از یک دهه از عمر خود را صرف هنر بازیگری کرده است، روزگذشته «پنجشنبه، 20حمل» با نشر ویدیویی در صفحه شخصیاش در انستاگرام از پایان کارش در عرصه بازیگری خبر داده است.
خانم حسینی گفته است: « دیگر من کار نمیکنم. شاید مردان کار کنند، اما زنان دیگر اجازه کار ندارند…بعد از عید، من در خانه خود نشستهام و کارهای خانه خود را میکنیم.»
خانم حسینی در بخشی از گفتههایش اشاره میکند که گزارشدهی برخی افراد، سبب جلوگیری از فعالیت زنان در عرصه بازیگری شده است.
اما مشخص نکرده است که منظورش چه کسانی اند. او گفته است:«برخی از افراد هستند که با خبر چینی و کارهای نادرست، زندگی دیگران را خراب میکنند و نمیگذارند یک مسلمان که برای لقمه نانی تلاش میکند، به کارش ادامه دهد.»
محدودیت حضور زنان در کانالهای یوتیوب تقریبا یک اقدام تازه است که حضور زنان را در عرصهی هنر بازیگری محدودتر میکند.
طالبان به صورت رسمی در مورد این محدودیت جدید چیزی نگفتهاند.
یادداشت: نامهای با این نشان* به خاطر مصوونیت آنها مستعار آمده و برخی از جزئیات هم برداشته شده است.
