رها آزاد
در افغانستان بسیاری از محدودیتهای طالبان علیه زنان به «امر ثانی» موکول شده است؛ اصطلاح پر کاربرد در ادبیات مقامهای طالبان. «منیژه رامزی» در کتاب تازهاش با همین نام، روایت زنانی را بازگو میکند که در تاریکی ممنوعیتها هنوز برای آزادی و حق آموزش میجنگند.
از کتاب «تا امر ثانی: حقایق ناگفته از مقاومت زنان افغانستان برای آزادی» نوشتهی منیژه رامزی، در ۲۲ میزان امسال در مرکز نویسندگان ترکیه در انقره رونمایی شد. به گفتهی نویسنده کتاب، این اثر حاصل یک پژوهش علمی است که وضعیت زنان افغانستان را پس از بازگشت طالبان به قدرت روایت کرده است.
منیژه رامزی در ۲۹ جوزای سال ۱۴۰۰ و درست چند ماه محدود مانده به سقوط دوباره افغانستان به دست طالبان، برای تحصیل دوره دکترا به ترکیه رفت. او میخواست با گرفتن سند دکترا برای کار به افغانستان برگردد، اما با حاکمیت طالبان حق آموزش، کار و آزادی از زنان و دختران افغانستان گرفته شد.
«سقوط برای همه سنگین تمام شد، چی برای آنهاییکه بیرون بودند و چی آنهاییکه در داخل بودند. برای من از چندین بعد سنگین تمام شد. ما ارزشهای مادی و معنوی خود را از دست دادیم و هم رابطه عاطفی خود با وطن را. دوری از وطن سخت و سنگین است.» این تمام حرفهایی است که منیژه رامزی میتواند در مورد سقوط افغانستان به دست طالبان بزند.
او میگوید، حتی وسایل و سوغاتیهایی که از افغانستان برایش میرسد، بوی وطن را میدهد. کنایه از این که هرگز باور نمیکرد به این صورت افغانستان به دست طالبان بیافتد و او نتواند به کابل بازگردد.
منیژه رامزی، نویسنده، مدافع حقوق بشر و استاد پیشین در دانشگاه کابل بود. زادگاه او کابل است و قبلا هم از این نویسنده کتابهای دیگری نیز چاپ شده است. «رهنمود انتخاباتی برای کاندیدان جوان»، «دانش حقوق بشر برای کارمندان اجتماعی»، «اصلاح و تربیت طفل»، «معارف افغانستان در مسیر تاریخ»، «کودکان در منازعات مسلحانه» و دهها مقاله علمی در زمینه حقوق بشر و آموزش و پرورش.
منیژه رامزی در مورد کتاب تازهاش میگوید: «زنان منتظر امر ثانی ماندند؛ اما این انتظار هیچگاه پایان نیافته است. با همهی این محدودیتها به زنان چی گذشت و چی میگذرد؟ دیدیم که از درس و دانشگاه محروم شدند، از رفتن به مکتب، به محل کار، در کل از همهی حقوق اولیه و انسانی شان محروم شدند. برای همین نام این کتاب را تا امر ثانی انتخاب کردم.»
گروه طالبان در ماههای اول حاکمیت خود رفتن دختران بالاتر از صنف ششم را به مکتب تا امر ثانی ممنوع کرد. حدود یک سال بعد در ماه دسامبر سال ۲۰۲۲ اعلام کرد که زنان و دختران «تا اطلاع ثانوی» نمیتوانند دانشگاه بروند. اما با گذشت بیش از چهار سال از حاکمیت طالبان، زمان این امر ثانی نرسیده است.
طالبان با به کار بردن اصطلاح امرثانی یا اطلاع ثانوی میخواهند توجیه کند که این محدودیتها موقتی است. اما بخش زنان سازمان ملل متحد (UN Women) در گزارشی به مناسبت چهارمین سالگرد حاکمیت طالبان گفته است، محدودیتهای وضع شده از سوی طالبان موقتی نیستند و «حتی یکی از این محدودیتها لغو نشده است.»
نویسنده کتاب میگوید، «تا امر ثانی» نتیجه پژوهشی است که به همکاری شبکه جهانی مبارزه با افراط گرایی (World Anti Extremism Network) انجام شده و پیام اصلی آن دادخواهی، روشنگری و مبارزه مشترک در برابر بیعدالتی برای حق آموزش و کار زنان در افغانستان است.
خانم رامزی در گفتوگو با رسانهی رخشانه گفته است: «در تاریخ افغانستان همیشه همه چیز مردانه نوشته شده است. اما من میخواهم برای نسلهای بعد از خودمان، روایتها از زبان خود زنان باشد. چرا؟ چون که نباید تحریفی در آن به وجود بیاید. ساختار [اجتماعی] افغانستان مردانه است، طرحها مردانه است، اجرایی شدن شان هم مردانه است و قضاوتها هم مردانه است. خوب است که روایت را تغییر بدهیم و زنان بیایند با قلم خودشان بنویسند، زنان با قلم خودشان روایتهای شان را بنویسند.»
بر اساس یافتههای پژوهشی این کتاب، بیش از ۲.۲ میلیون دختر از رفتن به مکتب محروم شدهاند و حدود ۱۰۰ هزار زن از تحصیل دانشگاهی بازماندهاند. در حوزه کار و فعالیت اقتصادی نیز زنان با مشکلات فراوانی روبرو شدند. بسیاری از آنها از کار در مؤسسات دولتی و غیردولتی محروم شدند و مجبور به روی آوردن به فعالیتهای محدود خانگی یا کارآفرینیهای کوچک شدهاند.
از طرف دیگر، یافتههای این کتاب پژوهشی نشان میدهد که فقر، ازدواج اجباری، خودکشی و مشکلات سلامت روان زنان و دختران در نتیجه محدودیتهای طالبان افزایش بیپیشینهای یافته است.
خانم رامزی گفته است: «در این کتاب با ۴۰ زن صحبت شده، ۱۰ تن شان از مکتب محروم شدهاند، ۱۰ تن شان از دانشگاه محروم شدهاند، ۱۰ تن شان از کار، چی دولتی و چی غیری دولتی و ۱۰ تن دیگر شان کسانی هستند که کارآفرین شدهاند. هرچند این مورد آخر یک پاینت مثبت است، اما با چالشهای بسیار مواجه هستند.»
نهادهای حقوقبشری هم میگویند، محدودیت طالبان حق یک زندگی انسانی را از زنان گرفته است. بخش زنان سازمان ملل متحد گفته است، طالبان به تحقق اهداف خود برای حذف زنان از زندگی عمومی نزدیک شده است.
کتاب امرثانی توسط انتشارات «شبکه جهانی مبارزه با افراطگرایی» در کانادا به زبان فارسی چاپ شده است. نویسنده میگوید، قصد دارد در سالهای آینده آن را به زبانهای انگلیسی و پشتو نیز منتشر کند: «درآمد حاصل از فروش کتاب صرف حمایت از دخترانی میشود که در داخل افغانستان به شکل آنلاین درس میخوانند.»
خانم رامزی میگوید، مبارزه برای حقوق زنان در افغانستان نیازمند یک همکاری مشترک است که سهم جامعهی جهانی در آن باید پر رنگ باشد. او میگوید، یک هدف اصلیاش از نوشتن کتاب «تا امر ثانی» تلاش برای رساندن صدای زنان افغانستان به گوش جهان بوده است.
از طرفی هم خانم رامزی میخواهد بگوید که این خانوادهها و دختران افغانستان هستند که تعیین میکنند، نباید تسلیم سیاهی طالبان شد: «من هنوز در داخل افغانستان با دختران زیادی در ارتباط هستم؛ یعنی از سال ۲۰۲۱ تا حالا، و برنامههای متفاوتی به صورت آنلاین با آنها داریم. پیام من برای خانوادههاست که لطفن میان فرزندان دختر و پسرتان فرق نگذارید و حتا اگر ممکن است حمایت بیشتر از دخترهایتان داشته باشید چون در وضعیت خوبی نیستند.»
