مژگان محمدی
در روزهایی که نقطه صفر مرز افغانستان و ایران صحنهی بازگشت گستردهی مهاجران است؛ صدها زن، کودک و سالمند در دمای حدود ۴۴ درجه ساعتها منتظر ثبتنام در سیستم اداره مهاجرت طالبان میمانند. در این شرایط، گروه هشتنفرهای از زنان و دختران هراتی برای کمک به مهاجران پای کار آمدهاند.
این گروه از زنان که متشکل از فعالان اجتماعی، خبرنگاران و مشاوران صحت روانی هستند؛ از روز پنجشنبه به کمپ مرزی اسلامقلعه رفتهاند و مسوولیت ثبت و راجستر زنان سرپرست خانوادههای برگشتی در دیتابیس اداره مهاجرت طالبان را بهعهده دارند.
با اینحال، این زنانی که با حضور در کمپ مهاجرین در اسلامقلعه، شاهد وضعیت مهاجرین از نزدیک بودهاند، در صحبت با رسانهی رخشانه وضعیت صحی و روانی زنان و کودکان را «وخیم» توصیف کرده و میگویند: «داخل خیمهها از شدت گرما رفته نمیشود، مخصوصا برای اطفال، زنان حامله و زنانی که نوزاد دارند وضعیت خیلی نگران کننده است. حفظالصحه رعایت نمیشود. در کنار این، برخی از دختران و پسران زیر سن ۱۸ سال که توسط پولیس ایران دستگیر و رد مرز شدهاند و اعضای خانوادهشان در آن سوی مرز هستند، در وضعیت روحی بدی بسر میبرند.»
یکی از این زنان، لینا حیدری است. او به همراه گروه هفتنفری از زنان و دختران، در قالب تیم رضاکار برای ثبت و راجستر زنان در دیتابیس، به کمپ مهاجرین در مرز اسلامقلعه رفته است.
لینا در مورد تجربهی سفرش میگوید: «تیم ما روز پنجشنبه از ساعت شش صبح از مسیر سرک 64 متره سفر خود را آغاز کرد و بهدلیل ازدحام بیش از حد شاهراه هرات-اسلامقلعه بعد از دو و نیم ساعت به کمپ مهاجرین رسیدیم. آفتاب به درجه حرارت 44 درجه رسیده و طوفان و گردوخاک زیاد بود و بر علاوه این سرمه ریگ با باد منتقل میشد.»
این گروه از دختران هراتی یکی از دهها گروهی است که عمدتا در کنار مردان این روزها به کمک مهاجران در مرز شتافتهاند.
کارزار «کاروان همدلی و همیاری» روز جمعه به راه افتاد. شهروندان هراتی با موترهای شخصی، موترهای مسافربری و باربری صدها مهاجر را از مرز اسلام قلعه به شهر هرات منتقل کردهاند.
شمار دیگری نیز با غذا، نان، آب آشامیدنی و دارو به کمک مهاجران شتافتهاند. این کمپاین وارد سومین روز خود شده و هنوز ادامه دارد.
با اینحال، رضاکارانی که برای ثبتو راجستر هویت مهاجرین اخراجشده از ایران به کمپ مرزی اسلامقلعه رفتهاند؛ روایتهای مهاجران اخراج شده از ایران را تلخترین و فراموشنشدنیترین خاطرات خود توصیف کردهاند.
یک رضاکار مرد در مصاحبه با رسانهی رخشانه، صحنه مواجهشدن با مادر میانسالی را روایت میکند که پسر هفدهسالهاش ده روز قبل زمانیکه برای طلب پولاش از صاحبخانه و صاحب کارش رفته بود، با ضرب چاقو کشته شد: «پسرم در ایران با چاقو کشته شد. وقتی به بیمارستان رفتم به خاطر دریافت جسدش برای من گفتند ۸۰ میلیون تومان بدهم، اما نداشتم، جنازه پسرم در ایران ماند.»
این شاهد عینی افزوده که مواجهشدن با این زن میانسال، او را تحت تاثیر قرار داده و در هنگام شنیدن روایت این چنینی نتوانسته جلو اشکاش را بگیرد.
او میگوید: «او زن که من را با لفظ بچهام صدا میکرد، با عقده گلو برای من گفت، پسرم ۱۷ ساله و سر پرست خانهام بود که ده روز قبل بخاطر طلب پولاش از صاحبخانه و صاحب کارش رفته بود. او را چند نفر لتوکوب کرده و با چاقو زدهاند و پسرم شهید شد. بگو حالا چکار کنم؟ با این دلسوخته کمرشکسته و دست خالی؟»
این مرد که مسوول یکی از گروههای رضاکار در مرز اسلامقلعه است، از روایت تلخ دیگری هم یاد میکند؛ داستان خانوادهای که میگفتند در اردوگاههای ایران، حتی آب آشامیدنی برای افغانها داده نمیشود.
او میگوید: «یکخانواده در لحظه ورود به خاک افغانستان با اشکهای حلقهزده دور چشمانشان تکتک شان برای ما گفتند که بچههای ما از تشنگی میمیرد برایمان آب برای نوشیدن بدهید. من تشنهتر از این خانواده ندیدهام. این خانواده برای من گفتند بهخدا قسم است که برای افغانها در داخل اردوگاهها آب برای نوشیدن نمیدادهاند.»
اما گروه هشتنفره از زنان و دختران هراتی، نخستین کسانی بودند که برای کمک به مرز شتافتند. به آنها هفت پایه کمپیوتر و مسوولیت ثبتنام زنان سرپرست خانواده واگذار شد. خانم حیدری میگوید پیش از حضور این گروه، هیچ زنی در بخش ثبت و راجستر مهاجران نبود و این کار را مردان انجام میدادند.
لینا حیدری میافزاید که این تغییر، روند ثبت را برای مهاجران زن بسیار آسانتر کرده است: «وقتی ما رسیدیم کارمندان با خستگی چند شبانهروزی در پشت لبتاپها برای ثبت مهاجران نشسته بودند؛ اما بعد حضور ما در روند ثبت و راجستر مهاجران سهولت ایجاد شد و مردان این بخش را برای مان واگذار کردند. ما از ساعت هشت و نیم تا پنج و نیم در پشت کامپیوتر بودیم.»
اطلاعاتی که این اعضای رضاکار در دیتابس ثبت میکنند شامل، مشخصات کامل مهاجران برگشت داده شده از ایران میشود. به گفتهی لینا، برای آنها تأکید شده این اطلاعات بهدقت ثبت شود، چون قرار است در آینده برای مهاجران شهرکهایی در محلات اصلی آنها ساخته شود.
در حالحاضر، مهاجرانی که در سیستم ریاست مهاجرین ولایت هرات ثبت شوند، مشمول کمک نهادهایی چون سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM) و کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد UNHCR میشوند.
خانم حیدری توضیح میدهد: «بعد از ثبت معلومات، دو کاپی از آن به سرپرست خانواده داده میشود و براساس آن برگه، بسته کمکی و سیمکارت از سوی IOM و از طرف UNHCR کمپل، ظروف چینی، یک بشکهی ۱۰ لیتری آب و ۲ هزار افغانی وجه نقد داده میشه که مهاجرین ولایتهای غربی تنها ۸۰۰ افغانی دریافت میکنند.»
اما با وجود تلاش گروههای رضاکار، روند ثبتنام مهاجرین به کندی پیش میرود. بهگفتهی سه تن از اعضای تیم رضاکار، ازدحام جمعیت، کمبود نیروی کار و نبود سیستمهای کامپیوتری کافی از دلایل اصلی این کندی است.
یکی از رضاکاران در گفتوگو با رسانهی رخشانه گفته است: «باور کنید که من نتوانستم نانچاشت را بخورم، دو رکعت نماز را خواندم و حتا یک دقیقه هم وقفه نداشتیم مهاجرین دو سه روز منتظر ثبت و راجستر دیتابس در مرز انتظار میکشند و اگر سهلانگاری کنیم در حق آنها ظلم است.»
عکس: ارسالی به رسانهی رخشانه
رضاکاران معتقدند که ثبت و راجستر مهاجرین به گروههایی منسجم، با دانش کار با کامپیوتر نیاز دارند که بتوانند در کوتاهترین زمان، بیشترین خانوادهها را ثبت و مشمول دریافت کمک کنند.
در شرایطی که در روند ثبتنام و کمکرسانی به زنان مهاجر نیاز حیاتی به کارمند زن دارد، هیچ زنی در میان کارمندان ریاست مهاجرین هرات نیست. همین مسأله روند خدماترسانی به زنان مهاجر را بهشدت مختل کرده و بار آن را به دوش تیمهای رضاکار انداخته است.
طالبان مقصر اصلی روند کند ثبتنام مهاجران هستند. این گروه با بدست آرودن قدرت سیاسی افغانستان در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، با صدور فرمانی زنان را از حق کار محروم کردند.
در همینحال، بهگفتهی یکی از منابع رسانهی رخشانه که نخواست ناماش در گزارش ذکر شود، تنها سرپرستان خانواده در دیتابس اداره مهاجرین و عودتکنندگان ثبت و راجستر میشوند ولی زنان مجرد و بیوه و مردان مجرد از دریافت این کمکها محروم اند: «تنها افرادی که سرپرست خانواده بودهاند در سیستم ثبتنام میشوند و زنان مجرد و بیوه و مردهای مجرد به دیتابس ثبت نمیشوند و این نگرانکننده است چون آنها هیچ کمکی دریافت نمیکنند.»
همچنین این منابع میافزایند که نهادهای امدادرسان در توزیع کمکها روند «عادلانهای» را در دستور کار خود ندارد: «به هر خانواده یکبسته کمکی داده میشود صرف نظر از اینکه اعضای خانواده ده نفر باشد و یا سه نفر .کمک همین است.»
در همینحال، سمیرا [ناممستعار] یکی دیگر از زنانیکه در روز پنجشنبه بههدف ثبت و راجستر زنان به کمپ مهاجران در اسلامقلعه رفته، از انگیزهاش برای اشتراک در این گروه رضاکار میگوید: «انسانیت و حس همدلی و همکاری، اینکه به عنوان شهروند و هموطن بتوانیم کنار هموطنان خود باشیم و بتوانیم بخشی از مشکل را حل کنیم.»
او که شاهد وضعیت وخیم صحی زنان و کودکان بوده، میگوید، مهاجران در زیر آفتاب سوزان بدون وسایل و امکانات اولیه بهسر میبرند: «به دلیل گرمی هوا و گرد و خاک، مهاجرین به ویژه زنان و کودکان وضعیت صحی مناسب ندارند و از آنجایی که تعداد آنها زیاد است، نیازمند نیروی کار بیشتر و تلاش بیشتر است.»
سمیرا فهرستی از نیازمندی مهاجران را به رسانهی رخشانه ارسال کرده که براساس آن بستهبهداشتی برای زنان و کودکان، مشاورههای روحی و روانی برای زنان و کودکان، وسیله نقلیه برای انتقال مهاجران، نداشتن سرپناه، وسایل سرمایشی، غذا، دارو، فرش و لوازم خانه از اساسیترین نیازمندیهای مهاجرانی است که توسط ایران به صورت اجباری اخراج شدهاند.
او تاکید میکند: «نیاز مبرم برگشتکنندگان، همکاری نهادهای دولتی و بین المللی با آنها است. باید در بخشهای تهیه وسیله نقلیه اینها برای انتقال به محلات اصلیشان، ایجاد کمپهای بیشتر و وسایل سرمایشی، خدمات صحی برای زنان و کودکان همکاری شود.»
با اینحال، کمیسیون رسیدگی به مشکلات مهاجرین گروه طالبان اعلام کرده که طی هفته گذشته از شنبه تا پنجشنبه به ترتیب؛ روز شنبه ۵۸۲۵ تن، روز یکشنبه ۷۳۱۹ تن ، روز دوشنبه ۹۲۹۷ تن، روز سهشنبه ۶۵۰۰ تن، روز چهارشنبه ۱۳۸۴۳ تن، روز پنجشنبه ۱۴۷۳۵ تن و در روز جمعه ۹۸۶۶ تن از مهاجرین از طریق مرز اسلام قلعه به کشور بازگشتهاند.
با سقوط دولت پیشین افغانستان در ۱۵ آگست ۲۰۲۱ هزاران شهروند کشور بهدلیل ترس از طالبان، ناامنی، فقر و بیکاری، ناگزیر به ترک وطن و مهاجرت به کشور ایران شدهاند.
با این حال، طی هفتههای گذشته و پس از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل، بازداشت و اخراج مهاجران افغان از ایران شدت گرفته است. ایران روند بازداشت، بازگشت اجباری و اخراج دستهجمعی را بعد از آن روی دست گرفت که برگههای سرشماری بیش از دو میلیون مهاجر افغانستانی را باطل کرد و برای مهاجرین تا ۱۵ سرطان فرصت داد تا این کشور را ترک کنند.
اقدامی که با واکنشهای زیادی مواجه شده است. فعالان حقوقبشر میگویند، این اقدام غیرانسانی است و منجر به یک بحران انسانی در افغانستان خواهد شد.
براساس گزارش آژانس پناهندگان سازمان ملل، ۷۰ درصد بازگشتیها به اجبار اخراج شده که بخش زیادی از آنها زنان و کودکان هستند.
در میان آوارگی و گرمای مرز، زنان بیمار، باردار و کودکان بیسرپرست از ایران اخراج شدهاند. در همین روزهای تلخ، صندوق جمعیت سازمان ملل (UNFPA) خبر داد که یک نوزاد دختر در مرز اسلامقلعه هرات به دنیا آمده است؛ نوزادی که مادرش تازه از ایران رانده شده و در دل آوارگی، چشم به دنیا گشوده است.
