زیبا بلخی
«پدرم برایم گفت نیاز نیست دیگر کلینیک بروی. گفت که سر طالبان هیچ اعتبار نیست. امروز سر حجابت گپ میزنند، صبا میخیزن میگویند این بیحجاب بود. د موتر خود بار کرده میبرند، او وقت از گپ مردم خلاصی نداریم.»
اسما (نام مستعار)، ۲۶ساله، یک سال در بخش معلومات یک درمانگاه خصوصی در ولایت سرپل کار میکرد، اما یکماه پیش مجبور شد به دلیل محدودیتها و سختگیری طالبان کارش را ترک کند.
او در تماس تلفونی به رسانهی رخشانه میگوید، دلیل ترک کارش افزایش محدودیتها و نظارت شدید نیروهای امربهمعروف طالبان بر حجاب کارمندهای زن در کلینیکی است که او در آن کار میکرد.
پس از تشدید این نظارتها، خانوادهی اسما نگران امنیت او شده و گفتند که ادامهی کار در چنین شرایطی برایش خطرناک است: «نیروهای طالبان همیشه بخاطر نظارت بر کلینیکها و معاینهخانههای داکتران در ولایت سرپل میآیند. به کلینیک ما هم همیشه و یا گاهی یک روز در میان میآمدند و بهانهگیری میکردند. من در بخش معلومات بودم همیشه سر حجابم، سر مویم، سر ناخنهایم و سر آرایشم گپ میزدند. کار یک روز نبود هربار که میآمدند کارشان همی بود. بین همانقدر مریض و مریضدار و داکترها بیابم میکردند و تحقیرم میکردند.»
او همچنین میگوید، با این که حجابش کامل بوده و همیشه از روبند هم استفاده میکرده است. اما برای ماموران امر به معروف طالبان این کافی نبود که دست از مزاحمتهای گاه و بیگاه خود بردارند: «روزی که سر من داد و فریاد کردند و فحش دادند، همان روز باعث شد وظیفهام را از دست بدهم، در بخش معلومات بودم. دونفر چپن سفیدها آمدند بسیار کم ناخنم رسیده بود. مره توهین کردند که زن بیادب از آخرت هیچ خبر نداری، ناخنهایت را ببین، شما زنها فیشن گفته بیخی دین را فراموش کردید. دیگر این رقم نیایی که ناخنهایت را از بیخ میکشم.»
سرپل از ولایتهای سنتی افغانستان بهشمار میرود و حتا پیش از حاکمیت طالبان نیز خانوادههای کمی حاضر بودند اجازه کار در بیرون از منزل به زنان و دخترانشان دهند.
اسما میگوید، خانوادهاش که از این موضوع خبردار شد، دیگر نگذاشت به سرکارش برگردد. اسما میگوید: «پدرم غیرتی شد و گفت از همین کار بگذر، دیگر نرو چون سرپل شهر خورد است. زود مردم از هرگپ خبر میشوند. یک روز اتفاق جدیتر بیافتد مردم خو نمیگویند طالبان بهانهگیری کرده، میگویند خدا میداند چی قسم زن بود و سر تو و سر ما گپ میزنند.»
اسما از اینکه کارش را از دست داده است ناراحت است و وضعیت پیشآمده را نتیجه محدودیتهای خشونتبار طالبان و فضای سنتی حاکم در سرپل میداند.
او به رسانهی رخشانه گفته است: «در ولایتهای پیشرفته شاید خانوادهها در چنین شرایطی از زن و دختر خود حمایت بکنند، ولی در ولایتی مثل ولایت ما برعکس، خانوادهها مانع رفتن دختران به وظیفه میشوند چون ولایت سنتی است، از طالبها میترسند.»
۲۵ نوامبر روزجهانی منع خشونت علیه زنان است. اما زنانی که در این گزارش با آنها صحبت شده میگویند، خشونت در خانه و خیابان علیه زنان به مراتب بیشتر از گذشته شده است.
مثل زهرا برنا (نام مستعار) ۳۲ ساله و داکتر در یک درمانگاه خصوصی در ولایت سرپل که گفته است، او نیز از رفتوآمد نیروهای امربهمعروف طالبان به محل کارش و نظارت شدید این گروه بر حجاب زنان به ستوه آمده است.
زهرا تجربهی تلخ آزار و اذیت از سوی نیروهای امربهمعروف طالبان را دارد: «یک مریض داشتم معاینه میکردم، دوطرفه چادرم را در پشت گردنم گره زدم، چون وقت معاینه کردن برایم مزاحمت نکند، همین وقت بود امربهمعروف آمد و گفت بیشرم اندامت را نمایان میکنی، سم صحیح چادر کلان بپوش و حجابت را درست رعایت بکن اگر نی بیخی همین کلینیک را سرتان بسته میکنم.»
زهرا میگوید در کنار نظارت شدید، نیروهای امربهمعروف طالبان از آنان خواسته است تا بیماران زن را داکتران زن و بیماران مرد را داکتران مرد معاینه کند: «بیخی خلق مردم را تنگ کردهاند. هر روز میآیند و میگویند حجاب درست بپوشید، ماسک بزنید، حتا میگویند با لباس رویخانهتان که دراز است بدون آرایش و فیشن بیاید. مریضها را هم به عذاب ساختهاند.»
طالبان قوانین سختی درباره پوشش زنان وضع کردهاند و زنان را مجبور به پوشیدن برقع و یا پوشاندن صورتشان کردهاند. هر چند این دستورات در ولایتهای مختلف افغانستان به طور یکسان تطبیق نشده است، اما به گفتهی داکتر زهرا برنا، برخورد طالبان با زنان در ولایتهای سنتی مثل سرپل به بهانهی پوشش آنها بسیار سختگیرانه بوده است.
او گفته است: «بخدا بهانهگیریشان زیاد است. اگر لباست منظم باشد، سر ماسک گپ میزند، اگر هر دویش منظم باشد، سر آرایش و موی و ناخنات گپ میزنند.»
شماری از داکتران در شفاخانه ولایتی سرپل نیز میگویند نیروهای طالبان در این شفاخانه افرادی را گماشتهاند تا حجاب کارمندان زن و پایوازهای مریضان را بررسی کنند.
یکی از کارمندان زن در این شفاخانه به شرط حفظ هویتاش گفته است، نیروهای امر بهمعروف طالبان برای کارمندان شفاخانه که حجاب مورد نظر آنان را نداشته باشد اجازه کار کردن نمیدهند و پایواز بیماری که حجاب مورد نظر این گروه را نداشته باشد، اجازه ملاقات با بیمار برایش داده نمیشود.
این کارمند زن که با اسم مستعار ملکه حاضر شده است با رسانهی رخشانه صحبت کند میگوید: «هر روز نیروهای امربهمعروف با سهنفر سلاحدار در پشتسرشان گرد گرد شفاخانه و دهلیزها را دوره میکنند و میبینند کی با حجاب است کی نیست. شفاخانه را مرکز تبلیغ خود جور کردهاند. هر روز نیمساعت در جلسه راپور داکترها میآیند و در مورد حجاب گپ میزنند، تبلیغ میکنند. هیچ نمیگویند وقت داکترها ضایع میشود و مریضهای عاجل، نیاز به رسیدگی دارند.»
ملکه همچنین میگوید: «روز را مکمل با گپها و تحقیرهای اینها میگذرانیم گاهی داکتر را جنگ میکند، گاهی نرس و قابله را و گاهی هم پایوازهای مریض را که چرا حجاب درست ندارید یا مویتان معلوم شد یا ماسک ندارید.»
ملکه خودش هم تجربهی بدرفتاری از سوی نیروهای امربهمعروف را دارد و شاهد خشونت و بدرفتاری زیادی از طرف نیروهای این گروه با زنان بوده است: «دو روز پیش در دهلیز شفاخانه مرا دیدند با پیشانیترشی و صدای بلند برایم فحش دادند که چی رقم خانواده داری که نصیحتت نمیکنند. شما زنها شیطان هستین. به گفت نمیشوید (حرف شنوی ندارید) و برایم گفتند وقتی ماسک نداری خانه بشین اینجا جای بیحجابها نیست.»
او همچنین در چشم دید خود از برخورد خشونتبار ماموران طالبان با مراجعه کنندهها گفته است: «یک پایواز مریض آمده بود. دخترک جوان بود، بسیار منظم ماسک و چپن دراز داشت، فقط کمی موی پیش رویش معلوم میشد. با تهدید اسلحه بیچاره را از اتاق کشیدند. اصلا توضیح ندادند و گفتند زود از اتاق برآی (بیرون شو) اگر نه کتی مرمی در فرقت میزنم. دختر بیچاره یک رقم میلرزید. زود برآمد. وقتی برآمد، برایش گفت چادرت را پیش کش بکن و دیگر این قسم بیحجاب نگردی.»
ملکه میگوید اگر این وضعیت ادامه یابد منجر به کاهش کارکنان زن در بخش صحی در شفاخانه ولایتی سرپل خواهد شد: «بهخاطر همین قیودات امربهمعروف، چند همکارم هستند که تصمیم گرفتند وظیفهشان را ترک بکنند، چون به تنگ آمدند.»
سازمان عفو بینالملل پیش از این در واکنش به اجباری شدن برقع برای زنان در هرات اعلام کرده بود که طالبان با وضع این محدودیت، زندگی را برای زنان و دختران در افغانستان غیرقابل تحمل کردهاند.
این نهاد با نشر پستی در صفحهی ایکس خود نوشته، طالبان با وضع این محدودیت، زنان را تقریبن از تمام عرصههای زندگی حذف کردهاند.
سازمان عفو بینالملل گفته که جهان باید با حمایت از «حقوق زنان و دختران شجاع افغانستان» برای پاسخگو ساختن طالبان با آنها همبستگی کند.
آزار و اذیت زنان از سوی نیروهای امربهمعروف طالبان به دلیل نداشتن حجاب مورد نظر این گروه، تنها به شفاخانه ولایتی سرپل و نهادهای صحی خصوصی خلاصه نمیشود. شماری از زنان و دختران در ولایت سرپل میگویند که از رفتار آزاردهنده و فشارهای روزافزون محتسبان امربهمعروف طالبان در شهر و بازار نیز به ستوه آمدهاند.
این زنان توضیح میدهند که آنها توسط نیروهای این گروه هنگام خرید در دکانها، در مسیر رفتوآمد در جادهها و حتی در مکانهایی که زنان بیشتر حضور دارند به دلیل نداشتن حجاب موردنظر طالبان مورد تحقیر و توهین قرار میگیرند.
فحش، توهین و تحقیر
مثل عالیه (نام مستعار) ۲۱ساله، یکی از باشندگان ولایت سرپل، رویداد تلخی را که یکماه پیش از سوی نیروهای امربهمعروف طالبان تجربه کرده، روایت میکند.
عالیه میگوید او با دو دوستش به یکی از فروشگاهها برای خرید رفته بودند که در دهلیز فروشگاه نیروهای امربهمعروف در مقابلش قرار گرفتند: «دو دوستم بود و خودم برای خرید لباس رفته بودیم. حجابم کاملا منظم بود؛ ماسک چپن دراز و همهچیزم درست بود فقط گیرههای مویم سست شده بود و موی پشت سرم باز شده بود و معلوم میشد. راستش خودم متوجه هم نشده بودم، یک دفعه پیشروی ما را دو نفر از همین چپن سفیدها گرفتند و گفتند از دین بیخبرها با چه سر و وضع به شهر میگردید. اینجا را اروپا فکر کردید.»
او همچنین میگوید، توهین، تحقیر و فحشهای زیادی شنید: «در خانه مرد دارید یا نه؟ چه رقم بیغیرت هستند، شما را چطور اجازه میدهند با این سر و وضع بیرون برآیید، بیحیاها. و گفت بار دیگر این قسم در شهر و بازار نگردی اگر نه یکی دو روز زندانی کنیم باز شما آدم میشوید.»
عالیه میگوید لحظهای که نیروهای امربهمعروف طالبان او را مورد تحقیر و توهین قرار دادند، گروهی از مردان و زنان دورش جمع شده بودند، اما هیچ کسی جرات نمیکرد از او دفاع کند: «مرد و زن دورم را حلقه کرده بودند، ولی هر کدامش من را میگفت چپ باش چیزی نگو، یک نفر نبود از من دفاع بکند و بگوید حجاب این خو هیچ مشکلی ندارد. در بین اوقدر مردم توهین کردند من را فقط بخاطر که کمی مویم معلوم میشد. بسیار سرم تاثیر بد کرد و تاهنوز وقتی بیرون میروم و آنها را میبینم حس بد برایم رخ میدهد.»
به گفتهی این زنان، محتسبان طالبان در همه فضاهایی که زنان حضور دارند، از بازار و فروشگاهها، تا رستورانتها و حتا معاینهخانههای داکتران رفتوآمد میکنند و با زنان به خاطر پوشش آنها رفتار پر خشونتی دارند. مثل دشنام، تحقیر و توهین.
براساس مشاهدات برخی از باشندگان شهر سرپل، محتسبان امربهمعروف در شهر گشتزنی میکنند و زنان را بهخاطر نوع پوشش مورد بازجویی، تحقیر و توهین و حتا لتوکوب قرار میدهند.
محمد یوسف (نام مستعار) ۳۸ساله ساکن ولایت سرپل میگوید که دیده است ماموران امربهمعروف طالبان زنی را بهدلیل نداشتن ماسک، مورد برخورد تند قرارداده و یکی از ماموران این گروه با میل تفنگ به پای او ضربه زده است.
محمدیوسف میگوید: «هفته پیش در شهر به خاطر خرید رفته بودم. یک زن نسبتن جوان از کراچی میوه میخرید، ماسکش پایین بود نیروهای امربهمعروف هم دوره میکرد. ناگهان به همین خانم نزدیک شدند و بدون گپ و سخن سلاح خود را از سرشانهاش گرفت و با میلاش در پای زن بیچاره زد، زنکه رویش را دور داد و بسیار ترسیده بود. امربهمعروف شروع کرد به دشنام زدن که چرا ماسک نمیپوشی و حجابت درست نیست.»
محمد یوسف گفته است، شاهد چنین رفتارهایی زیاد بوده است: «این قسم تحقیر و توهین زنان زیاد است در شهر وبازار متاسفانه.»
