غزال محمدی
با ممنوعیت گشتوگذار سهچرخهها در بسیاری از نقاط شهری هرات، زنان در این ولایت میگویند، برای رفتو آمد با مشکلات زیادی مواجه شدهاند. از طرف دیگر، منابع مردمی میگویند، طالبان از چند روز به این سو به رانندههای تاکسی دستور دادهاند، زنان با پوشش مانتو را سوار نکنند.
حوالی ساعت یازده صبح روز «سهشنبه، ۹قوس» در منطقه معروف به «دروازه ملک» در مرکز شهر هرات، زنان و دختران زیادی چشمبهراه وسیله نقلیه، کنار جاده ایستادهاند. آنها منتظرند که برای رفتن به مسیرشان وسیلهی نقلیه مناسب گیرشان بیاید.
گزینهها برای زنان محدود است. آنها یا باید مسیرهای طولانی را پای پیاده بروند و یا در صندوق عقب تاکسیهای مسافرکشی بنشینند یا زمان زیادی منتظر باشند تا در موترهای لینی موسوم به «فلانکوچ»، جایی برای سوار شدن پیدا کنند.
ناهید [نام مستعار] زن میانسال با چادر تمام قد سیاه و خریطهی بزرگ در دست، از هر رانندهای میپرسد: «خاله، به دَم (حوالی) جویانجیل میروی؟» اما پاسخی نمیشنود.
وقتی دیگر گزینهای باقی نمیماند ناچار در صندوق عقب یک تاکسی سوار میشود.
ناهید در حالت چهار زانو و خمیده در صندوق عقب مینشیند . او میگوید، پس از ممنوعیت تردد سهچرخهها در مسیر دروازه ملک تا منطقه مستوفیت، کرایه وسایل نقلیه سر به آسمان گذاشته و تقریبا نمیداند که چگونه وسیلهی نقلیه ارزانتری پیدا کند و خود را به خانهاش در منطقه جویانجیل در مسیر سرک کازرگاه برسانند.
ناهید میگوید: «همیشه طبقه غریب و ضعیف باید تاوان بپردازند. مسیری که من قبلا با سه چرخ به ده افغانی میرفتم حالا باید دو چند کرایه بدهم آیا این راه انصاف است؟ من ایجا از یک ساعت در خنکی منتظر بودم تا بلاخره مجبورم که در اینجا خیلی تنگ و خفه چهار زانو بنشینم.»
ناهید، مادر سه دختر و یک پسر است که معمولا برای خرید لباس و خوراک برای خانوادهاش به بازار میآید.
در هفتههای اخیر مدیریت ترافیک شهری طالبان در ولایت هرات، تردد سهچرخهها را در چندین جاده و خیابان اصلی و فرعی در شهر هرات ممنوع کرده است.
مثل خیابان مستوفیت تا منطقهی خواجه کله، از خواجه کله تا منطقه پایانآب، از پایانآب تا منطقه نمبریک، جاده محبس، منطقه تانک مولوی، و منطقهای که منارهای تاریخی هرات در آن موقعیت دارد. همچنین از منطقهی معروف به دروازه ملک، تا منطقه جکان، سهپلک، دروازه قندهار، برامان تا کلینیک حیوانات.
اینها مسیرهایی هستند که مناطق شرق، غرب، جنوب، شمال و بسیاری از حاشیههای شهری را به شهر هرات وصل میکند.
طالبان در هرات اعلام کرده است که این تصمیم را به خاطر نظم شهری و کاهش ترافیک در شهر هرات روی دست گرفتهاند.
اما بررسیها نشان میدهد که با ممنوعیت گشتوگذار موتورهای سه چرخ در هرات که اغلب زنان برای رفت و آمد از آن استفاده میکنند، گشتو گذار برای زنان را دشوارتر کرده است. زنان ساعتهای طولانی کنار جاده منتظر میمانند یا مجبور میشوند در صندوق عقب تاکسیها سوار شوند.
زنانی که در این گزارش با آنها گفتوگو شده میگویند، طالبان نشستن زنان در سیت جلو تاکسیها را منع کردهاند. شماری هم گفتهاند به خاطر کرایه زیاد تاکسیها نمیتوانند در سیت پشت سر بنشینند. البته آن هم در صورتی که مرد بیگانه کنار دستشان نباشد.
نسیمه ۲۹ ساله، تجربه نشستن در صندوق عقب تاکسی را شرمآور و خجالتآور توصیف کرده، اما میگوید، در روزهای اخیر نشستن در عقب موتر به تدریج به یک قانون نانوشته برای زنان و دختران هراتی بدل شده است.
نسیمه میگوید: «فقط عقب موتر از زنان است؛ فرق نمیکند چهجوان و چهپیر. چهار زن را در صندوق عقب سوار میکنند و دروازه صندوق عقب هم باز است… حس خیلی بدی میکنی.»
نسیمه در مورد تجربه خودش از این دشواری تازه گفته است: «دو ساعت ایستاده شوم تا تاکسی مسیری پیدا شود و آن تاکسی هم ما را تا خانه نمیرساند که مجبوریم باقی مسیر تا خانه را پیاده طی کنیم.»
یا مژگان ۲۵ ساله، دانشآموز در یک مرکز زبان انگلیسی که میگوید، به خاطر ممنوعیت گشتوگذار موتورهای سه چرخه، مسیر خانه تا محل آموزشگاه را پیاده میرود: «من هر روز میبینم که دختران جوان مجبورند مسافتهای طولانی را پیاده طی کنند، اما حاضر نمیشوند سوار تاکسی شوند، چون از قبل در هرات رسم نبود که دختران جوان در سیت چوکی بنشینند.»
مریم عیانی، رئیس اتحادیه زنان قالینباف، میگوید، با محدودیت جدید طالبان رفتوآمد روزانهاش به یک چالش جدی تبدیل شده است.
او میگوید: «فعلا که سهچرخهها محدود شده من هر روز ساعتها در کنار سرک منتظر میمانم که تاکسی پیدا شود. یا باید کرایه چهار نفر را بدهم، یا منتظر بمانم که یک زن دیگر با من همراه شود و در سیتعقب کنار من بنشیند.»
خانم عیانی گفته است: «جلو را حالا طالبان محدود کردند و در سیتعقب هم اگر مرد نباشد زن میتواند بنشیند، اما اینوضعیت بهصرفه نیست، چون تاکسی از سیتعقب کرایه چهار نفر را میگیرند و زنیکه دستاش در جیب خانواده است، توان پرداخت کرایه چهار تن را ندارد.»
مولوی شیرمحمد حجازی، مدیر ترافیک طالبان در هرات، در گفتوگو با یک رسانهی محلی در هرات گفته که در حالحاضر دستکم یکصد هزار سهچرخه در داخل شهر هرات فعالیت دارند، در حالیکه شهر هرات ظرفیت تردد کمتر از پنجهزار سهچرخه را دارد.
با این حال، برخی از زنان و دختران در صحبت با رسانهی رخشانه گفتهاند که براساس دستور اداره امر به معروف طالبان، رانندگان تاکسی برای زنان اجازه نشستن در سیت کنار راننده را نمیدهند.
سوسن ۴۷ ساله [نام مستعار]، معتقد است که رانندههای تاکسی معمولا به خاطر ترس از طالبان زنان را در سیت جلو یا سیت دوم موتر سوار نمیکنند.
او گفته است: «میگویند که محرم ندارید یا پرده نصب نیست و زنان را در عقب موتر مینشانند تا از دید مردان دور باشند و ما مجبوریم که برای رسیدن به خانه همان فضای قید را با هر لحظه ترس و هراس تحمل کنیم.»
هرات از شهرهای بزرگ افغانستان است که استفاده از تاکسیهای شهری یکی از پرکاربردترین وسایل رفت و آمد عمومی به حساب میآید.
نعمتالله ۵۰ ساله [نام مستعار]، راننده تاکسی است. او میگوید، کارمندان امر به معروف از وی تعهد گرفتهاند که از سوارکردن زنان در سیتجلو کنار راننده و زنان مانتوپوش در تاکسی خودداری کند.
نعمتالله میگوید: «حدود دو هفته میشود که امر به معروف برای ما گفتهاند که زنان را در سیت جلو ماشین سوار نکنیم و سه روز میشود که دستور دادهاند مانتوپوشها را هم به تاکسی سوار نکنیم.»
این راننده تاکسی میافزاید، که ماموران امر به معروف با ایجاد ایست بازرسی در چهارراهیها تاکسیهایی که زنان مانتوپوش را سوار میکنند، متوقف کرده و راننده و زنان را مورد بازجویی قراردادهاند. او میگوید: «دیروز من شاهد بودم که امر به معروف در چهاراهی مستوفیت یک تاکسی که دو زن مانتوپوش سوار کرده بود، را ایستاد کرد. آنها [امر به معروف] راننده را سه ساعت در کانتینر بند کردند و به خانواده زنان هم زنگ زدند تا از خانه برایشان چادرنماز بیاورند و وقتی مرد خانهشان چادر نماز را آوردند، از وی تعهد گرفتند که اگر بار دیگر آن زنان بدون چادرنماز دیده شود عواقباش به گردن خودشان است و از آنها گلایه نکنند.»
نعمتالله در مورد نشستن زنان در صندوق عقب میگوید: «صندوق عقب در هرات بنام سگدان معروف است که جایی است برای گذاشتن بار. من اصلا راضی نیستم که زن و فرزندم در صندوق عقب بنشیند و چون چیزی را که انسان برای خود نمیپسندد نباید به دیگران بپسندد. اما یک چیز – مسئله- هم است که زنان گاهی بهدلیل نداشتن کرایه مجبور میشوند چون موترهای لینی دیر میرسانند ولی اینطور زودتر بهمقصد میرسند.»
سمیرای ۲۵ ساله نیز برای اولین بار برای رفتن به سر کارش مجبور شده در صندوق عقب یک تاکسی سوار شود. او این تجربه را «تحقیر آمیز» توصیف میکند: «خیلی میشرمیدم؛ در تمام مسیر سرم پایین بود که مبادا از اقوام و نزدیکان من را ببینند.»
بهگفتهی سمیرا، در هفتههای گذشته بارها بهدلیل کمبود وسیلهی نقلیه دیر به محل کارش رسیده که باعث شده از سوی صاحب کارش سرزنش شود.
در فاصله چند قدمی از ناهید، نگیتای ۲۷ ساله کارمند یک خیاطی زنانه منتظر است وسیلهای گیر بیاورد تا به سر کار برود. او گاهی روزانه مجبور میشود تا مسیر دو ساعته فرقه تا فروشگاه الماس شرق را در هوای بارانی با پای پیاده قدم بزند. «روز گذشته من در هوای بارانی دو ساعت را قدمزدم بهدلیل اینکه سهچرخ بند بود و تاکسیها یا پر بودند و یا اینکه سواری مرد داشتند و من باید در صندوق عقب خودم را به مقصد میرساندم، اما من در صندوق عقب سوار نشدم.»
نظر نگیتا در ممنوعیت تردد موتورهای سه چرخه در خیابانهای اصلی شهر هرات این است: «اینها [طالبان] با این کارشان فقط میخواهند تا زنان را خانهنشین کنند از قبلا هم گفته بودند که زن بدون محرم از خانه بیرون نرود.»
طالبان در دسامبر ۲۰۲۱ با صدور فرمانی، همراهی مرد محرم با زنانی که قصد دارند مسافتی بیش از ۷۲ کیلومتر را طی کنند، اجباری اعلام کرد.
قبلا طالبان در کابل از رانندگان تاکسی خواسته بودند که زنان «بیحجاب» و بدون محرم مرد را سوار نکنند.
سوار کردن زنان در صندوق عقب تاکسیها در ولایتهای دیگر افغانستان هم وجود دارد. مثل قندهار که قبلا زنان در گزارشی به رسانهی رخشانه گفته بودند که قانون نانوشتهی تاکسیها در این شهر هم است که جای زنان در صندوقعقب موتر است.
