زیبا بلخی
زرغونه* ۳۲ ساله دو راه بیشتر ندارد؛ یا دست از فرزندان خود بردارد یا قبول کند زن برادر همسر مرحوم خود شود.
اجبار به ازدواج با یکی از مردان دیگر خانواده پس از مرگ همسر، تقریبا یک رسم جا افتاده در افغانستان است. در این نوع ازدواج، عمدتا زن مجبور میشود با برادر شوهر درگذشته خود ازدواج کند.
زرغونه، شوهرش را در ماه دلو ۱۴۰۳ به خاطر سرطان کبد از دست داد. اتفاقی که برای زرغونه فقط یک مصیبت معمولی نبود. «یک سال که از مرگ شوهرم گذشت غیرمستقیم برایم میگفتند که با همین ایورت (برادر شوهر) که عروسی کنی این قسم تو هم بیسرپرست نمیمانی و اولادهایت هم صاحب پدر میشوند.»
سه ماه شده است که این پیشنهاد غیر مستقیم جای خود را به تهدید داده است. «نه میتوانم از اولادهایم جدا شوم و نه میتوانم با ایورم که مثل برادر برایم شده عروسی بکنم.»
زرغونه مادر سه فرزند ۹، ۶ و ۳ ساله است. برادر همسر درگذشتهاش کوچکتر از او است و حسی که به او دارد مثل برادر است. «من را در وضعیتی قراردادند که مجبور هستم یا اولادهایم را انتخاب بکنم و یا ازدواج با پسری که سالها به چشم برادر طرفش دیدم و مثل برادر خود میدانم.»
آنچه زرغونه با آن روبهرو است در بسیاری از مناطق افغانستان بهعنوان بخشی از یک فرهنگ اجتماعی شناخته میشود که در فرهنگ مردم شناسی به آن ازدواج «لویرات» گفته میشود.
هرچند این رسم در سالهای گذشته تا حدی کمرنگ شده بود.
تواب محمدی* یک کارشناس اجتماعی میگوید، با محدودیت دسترسی زنان به عدالت در سایه حاکمیت طالبان، دوباره چنین موضوعاتی در حال پر رنگ شدن است.
اقای محمدی گفته است: «وقتی زنی از نظر اقتصادی وابسته باشد نه حمایت اقتصادی دارد و نه به عدالت دسترسی دارد، مجبور میشود گزینههای ناخواسته را انتخاب کند و خانوادهها تصمیمهای خود را به سادگی بر این زنان تحمیل بکنند.»
دفتر نمایندگی سیاسی سازمان ملل متحد (یوناما) در افغانستان گفته است که زنان در افغانستان چهار برابر کمتر از مردان به سازوکارهای رسمی عدالت دسترسی دارند.
سوزان فرگوسن، نماینده بخش زنان سازمان ملل در افغانستان نیز گفته است: «وقتی زنان از نهادهای عدلی کنار گذاشته میشوند، امنیت، استقلال و فرصتهای اندک باقیمانده آنان برای درخواست کمک بیرون از خانه تضعیف میشود. این موضوع بهویژه برای زنانی که خشونت خانگی را تجربه میکنند بسیار مهم است.»
زرغونه هم نه توان مالی برای استخدام وکیل دارد و نه اعتمادی که صدایش در دادگاه طالبان شنیده شود. این یک مورد مشوره وکیل به زرغونه است بوده است. «محکمه زیاد طرف مردها است. احتمال ای که اولادهایم را به من بدهند بسیار کم است. او (وکیل) گفت اگر میشود موضوع را بین خود حل بکنید و هیچ به محکمه مراجعه نکنید بهتر است.»
حتا خانواده زرغونه در این ماجرا از او حمایت نکرده است. «ای کاش میشد اولادهایم را بگیرم و به تنهایی زندگی بکنم و کسی من را برای ازدواج دوباره تهدید نمیکرد.»
مردی که قرار است شوهر زرغونه باشد، شش سال از او کوچکتر است.
حسیبالله نصرتی، یک عالم دینی در افغانستان میگوید: «در شریعت اسلامی، رضایت زن یکی از شروط اساسی نکاح است و هیچکسی حتا خانوادهها، حق ندارند زنی را به ازدواج مجبور کند. اگر رضایت وجود نداشته باشد، چنین نکاحی از نظر شرعی قابل قبول نیست.»
این عالم دینی معتقد است که چنین ازدواجهایی بیشتر ریشه فرهنگی دارد و توجیه دینی ندارد.
آنچه که اکنون زنانی مثل زرغونه با آن مواجه است، تقاطع یک سنت ناپسند اجتماعی از یک سو و از طرف دیگر، بیعدالتی طالبان است.
یادداشت: نامهای با نشان* به دلیل مصونیت مصاحبه شوندهها، مستعار آمده است.
