رها آزاد
طالبان در ولایت بدخشان انجام عمل بستن لولههای رحم یا «توبکتومی» را که برای پیشگیری از بارداری به کار میرود، برای زنان ممنوع کردهاند.
بر اساس گفتههای دستکم دو منبع صحی در شفاخانهی مرکزی شهر فیضآباد، مرکز بدخشان و نیز سه زن که برای انجام عمل به این مرکز مراجعه کرده بودند، به آنها اعلام شده که این کار «گناه» است.
داکتری که حدود هشت سال در بخش زنان و زایمان شفاخانهی ولایتی بدخشان کار کرده، گفته است بارها طالبان به آنان گوشزد کردهاند: «چرا عملیات میکنید؟ بگذارید نسل اسلامی گسترش پیدا کند.»
از داکتری که با رسانهی رخشانه صحبت کرده در این گزارش با نام مستعار (سمیه بهار) یاد میشود. او گفته است: «درست در ماه حمل سال جاری، دستوری به شفاخانه ولایتی فیضآباد دادند که دیگر عملهای جراحی برای جلوگیری دائمی از بارداری انجام نشود. ما هم زیر دست هستیم و مجبور به تبعیت.»
بستن لوله رحم در واقع یک عمل جراحی برای جلوگیری دایمی از بارداری است. در این روش، لولههای فالوپ زن (لولههایی که تخمک را از تخمدان به رحم منتقل میکنند) بسته یا قطع میشوند تا تخمک نتواند با اسپرم ترکیب و بارداری اتفاق بیافتد.
براساس گفتههای داکتران، این روش معمولاً برای زنانی توصیه میشود که دیگر نمیخواهند فرزند داشته باشند یا روشهای دیگر پیشگیری برایشان مناسب نیست. اثر این روش دائمی است و برگشتپذیر نیست.
سمیه بهار گفته است، زنان زیادی مراجعه میکنند و واقعاً مشکلات جدی دارند، اما با وجود نیاز، به دلیل ممنوعیت ریاست صحت طالبان، آنها نمیتوانند دست به این عمل بزنند.
او گفته است: «وقتی زنان اجازهی تصمیمگیری دربارهی بدن خود را ندارند، مشکلات صحی و روانیشان چند برابر میشود. ما میبینیم که زایمانهای مکرر بدون فاصله مناسب، سلامت مادر و نوزاد را به خطر میاندازد و فشار اقتصادی و اجتماعی زندگی را برای خانوادهها سنگینتر میکند. محدودیتها و گاهی مشکلات خود زنان باعث میشود زنان حتی نتوانند از روشهای پیشگیری یا درمانهای ساده استفاده کنند و این وضعیت بسیار نگرانکننده است.»
افغانستان بالاترین آمار مرگومیر مادران و کودکان را در جهان دارد. بخش زنان سازمان ملل در آخرین گزارش خود در همین مورد گفته است، خطر مرگومیر مادران در افغانستان در حال افزایش است.
در کنار کمبود دسترسی زنان باردار به خدمات صحی، راههای دشوارگذر رسیدن به مراکز صحی، کمبود دارو، ولادتهای زود به زود و بیش از حد زنان، از عوامل اصلی مرگومیر مادران در افغانستان گفته شده است.
ثنا ستایش (نام مستعار)، یک قابله در شفاخانهی مرکزی ولایت بدخشان در بخش زنان و زایمان هم به رسانهی رخشانه تایید کرده که طالبان چنین کاری را ممنوع کردهاند.
به گفتهی ثنا، این ممنوعیت مشکلات زیادی برای زنان ایجاد کرده است.
به گفتهی هر دو منبع، طالبان در شفاخانه دولتی فیضآباد به داکتران زن هشدار دادهاند به زنانی که برای بستن لولههای رحم به منظور جلوگیری از بارداری مراجعه میکنند، هیچ خدماتی ارائه نکنند؛ چون این گروه آن را در شریعت اسلامی «گناه» میدانند.
طالبان گفتهاند، تنها زمانی اجازه انجام این عمل داده میشود که جان مادر در خطر واقعی مرگ قرار داشته باشد.
اما ثنا ستایش گفته است: «حتی وقتی میبینیم زنانی با مشکلات جدی و خطرناک مراجعه میکنند، این محدودیت باعث میشود که بخشی از کار ما هم در کمکرسانی به زنان ناکام بماند. اما چاره نداریم.»
«مجبور استم سال دیگه یک طفل دیگه به دنیا بیارم»
کودک شش روزهاش بیوقفه گریه میکرد و کودک یکونیمسالهاش که سرما خورده، در کنار او به خواب رفته بود. مرضیه (نام مستعار) ۳۶ ساله یک هفته پیش برای بستن لوله رحم خود از روستا به فیضآباد آمده است. مرضیه که از ولسوالی کران و منجان به مرکز بدخشان آمده، در مورد این تجربه خود گفته است: «از کران و منجان آمدم فقط به خاطر بستهکردن نلهایم. چون گفتم دیگه حوصله اولاد به دنیا آوردن ندارم. اما داکترها گفتن طالبها ای عملیات ره منع کردن، خدا جزای ای طالبها ره بته که از درد مادرهای بیچاره بی خبر هستن.»
مرضیه هشت تا ده ساعت راه پیموده تا خود را به فیضآباد برساند. او گفته است: «در قریهای که ما زندگی میکنیم، هیچ کسی برای ولادت کردن به مرکز صحی نمیرود و در خانه ولادت میکنند. من فیضآباد آمدم چون میخواستم عملیات کنم. ایقدر راه دور آمدیم، خرج و مصرف کردیم تا از غم همین اولاد آوردن و کلان کردن خلاص شویم، اما نشد. ناامید خانه میروم و باز مجبور استم سال دیگه یک طفل دیگه به دنیا بیارم.»
مرضیه نمیتواند از روشهای وقفه بین ولادتها استفاده کند. زیرا میترسد این کار از جمله مصرف قرص ضد بارداری، برایش مشکلات صحی زیادی به بار آورد.
مرضیه مادر هشت فرزند است؛ چهار دختر و چهار پسر. او دوران بارداریاش را سخت و پرچالش توصیف میکند: «از هر روشی که برای جلوگیری از بارداری استفاده کردم، برم نقص کرد. نه نان کافی برای خوردن داریم، نی کار داریم، نی روزگار خوب. خب اینقدر اولاد ره چی کنیم؟ همهشان گشنه، تشنه و پایلچ بزرگ میشوند.»
زندگی مرضیه و خانوادهاش به کشاورزی و مالداری وابسته است. او گفته است، شوهرش چوپان است و فرزند بزرگش که ۱۸ سال دارد نیز در زمینهای مردم کار میکند.
او گفته است: «به داکترها گفتم میخواهم عملیات شوم و نلهایم را بسته کنم، اما آنها گفتن اول برو از صحت عامه یک تاییدی بیاور، بعد عملیاتت میکنیم، ما نمیتوانیم بدون تایید آنها عملیات کنیم چونکه منع کردند…نه کسی را میشناسیم و نه واسطهای داریم؛ مجبوریم دوباره برگردیم.»
در گزارشی اختصاصی که ماه ثور امسال رسانهی رخشانه از ولسوالی محل سکونت مرضیه نشر کرد، منابع متعدد گفته بودند که مرگ و میر مادران و کودکان در ولسوالی کوهستانی و دور افتاده «کران و منجان» ولایت بدخشان به یک امر عادی تبدیل شده است. منابع در این گزارش گفته بودند، مرگ کودک یا رفتن مادری بر سر زا، دستکم برای ساکنان این ولسوالی دیگر شوکهکننده نیست.
ارزیابی رسانهی رخشانه نشان میدهد که احتمال دارد این عمل در مراکز صحی خصوصی و بهصورت پنهانی انجام شود؛ اما مرضیه میگوید توانایی مالی انجام آن در مراکز خصوصی را ندارد.
تلاشهای ما برای صحبت در این مورد با نهادهای بینالمللی که در بخش صحت در افغانستان کار میکنند، بینتیجه ماند. همچنین نهادهای مسوول طالبان هم در این مورد پاسخی ندادهاند
در حکومت پیشین افغانستان، با هدف کاهش مرگومیر مادران و نوزادان، ایجاد فاصلهی سالم بین ولادتها و جلوگیری از بارداریهای پیدرپی، برنامهای زیر نام «تنظیم خانواده» اجرا میشد. آگاهیبخشی از طریق رسانهها و توزیع رایگان ابزارهای پیشگیری از بارداری در شماری از مراکز صحی دولتی، بخشی از این کارزار بود.
قمرگل (نام مستعار)، زنی ۳۵ ساله و ساکن دشتقرغِ شهر فیضآباد نیز با همین چالش دستوپنجه نرم میکند. او میگوید دیگر توان فرزندآوری ندارد، اما ناچار است از روشهایی برای وقفه بین ولادت استفاده کند، حتا اگر برایش بسیار سنگین و پر از چالش تمام شود.
او میگوید: «اولاد آخریم ۵ ساله است، ولی هنوز اگر جلوگیری نکنم حمل میگیرم، اما باور کنید همین شش اولاد را به خوراک و پوشاکشان محتاج هستیم. میتودهایی که بخاطر جلوگیری استفاده میکنن از اونا استفاده کردم، نه کمر برم ماند و نه پای. بسیار برایم مشکل جور کرد، حالی عملیات هم نمیکنند.»
قمرگل گفته است، سه ماه پیش برای انجام عمل جراحی جهت جلوگیری دایمی از بارداری به شفاخانه دولتی مراجعه کرده، اما داکتران به او گفتند طالبان انجام این عمل را ممنوع کردهاند.
قمرگل که نخستین فرزندش را در شانزدهسالگی به دنیا آورده، امروز مادر شش فرزند است: «شوهرم یک دستش معیوب است و آنقدر توان کار کردن ندارد. بچهی کلانم کار میکند، دستفروشی میکند. اما روزگار سخت است.»
در گوشهای دیگر از شهر فیضآباد، مادری با پنج فرزند که از راه رختشویی و پاککاری در خانههای مردم امرار معاش میکند نیز میگوید قصد داشته لولههای رحم خود را ببندد، اما به دلیل ممنوعیت این عمل نتوانسته اقدامی کند.
او گفته است: «دخترکم سه ماهه است، وقتی نزدیک ولادتم شده بود رفتم شفاخانه و گفتم مه میخواهم عملیات شوم، چون که هموطور هم طفلم به دنیا بیایه و هم نلهایم را بسته کنم، اما داکترها قبول نکردن. گفتن دیگه ای کار غیرقانونی است.»
تا پیش از طالبان انجام چنین عملهایی در افغانستان نه تنها ممنوع نبود، بلکه وزارت صحت افغانستان امکانات رایگانِ پیشگیری از بارداری را برای زنان در بیشتر درمانگاهها ارائه میکرد.
این مادر ۳۳ ساله که ترجیح میدهد نامش در گزارش ذکر نشود، میگوید ۱۸ سال از ازدواجش گذشته و تاکنون سه بار تجربهی سقط جنین را هم داشته است: «همین پنج اولاد را به هزار سختی و تدوای به دنیا آوردم که از جان خودم گذشتم، اما دیگر نه توان اقتصادی داریم و نه بدنم یاری میکند.»
