په افغانستان کې د بشري حقونو د سرغړاوي لپاره خپلواکه پلټونکې کړنلاره، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا له خوا د هېڅ مخالفې رایې پرته تایید شوه.
رخشانه: په جینوا کې د افغانستان دایمي استازي نصیر احمد اندېشه نن (دوشنبې د تلې ۱۴ مه) ویلي، په جینوا کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا ته، چې په افغانستان کې د بشري حقونو د سرغړاوي په اړه کومه خپلواکه پلټونکې کړنلاره وړاندې شوې وه، له رایې اچوونې او مخالفت پرته تصویب شوه.
ښاغلي اندېښه پر خپله اېکس پاڼه لیکلي، طالبانو په هېڅ هېواد کې د ځان لپاره نړیوال ملاتړ ته کوم ځای نه دی پریښی.
هغه ویلي: «تعاملات په بشپړه توګه معامله يي او لنډ مهالي دي، ټولو همکارانو، کډونوالو او بنسټونو ته چې د دې خپلواکې پلټونکي کړنلارې په رامنځ ته کولو کې یې مرسته کړې، مبارکي وایم، دا لویه ورځ ده.»
د بشري حقونو څار ډلې هم په یوه اعلامیه کې اعلان کړی، چې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د ۲۰۲۵ د اکتوبر په ۶ مه یو تاریخي پرېکړه لیک تصویب کړ، چې پر بنسټ یې په افغانستان کې د بشري حقونو د تېرو او روانو سرغړونو د پلټنې لپاره یوه خپلواکه کړنلاره رامنځ ته کېږي.
د بشري حقونو څار ډلې (Human Rights Watch) نن اعلان کړی، چې دا پرېکړه لیک طالبانو او په افغانستان کې د جدي جرمونو نورو ترسره کوونکو ته یو روښانه پیغام لېږي، چې لاسوندونه راټول او چمتو کېږي، تر څو دوی یوه ورځ د عدالت پر وړاندې د خپلو جرمونو ځواب ویونکي شي.
د بشري حقونو څار ډلې په اعلامیه کې راغلي: «دغه پرېکړه لیک چې د اروپايي ټولنې په نوښت وړاندې شو د [ټولو سیمو، سیاسي ډلو او هېوادونو په اجماع او پراخ ملاتړ] سره تصویب شو.»
د دې پرېکړه لیک پر بنسټ به، نوې کړنلاره به په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو پر روان سرغړونو، کوم چې د جنسیت له پلوه ځورونکې دي، ځانګړی تمرکز ولري.
دغه بنسټ دنده لري، چې د جنګي جنایتونو، د بشریت پر وړاندې جنایتونو او د بشري حقونو د نورو ټولو سرغړونو په اړه لاسوندونه راټول او خوندي کړي، مسوول کسان په نښه او دوسیې برابر کړي، تر څو وکولي له هغو د قضايي څار لپاره په ملي او نړیوالو محکمو کې کار واخلي.
د بشري حقونو څار ډلې په اعلامیه کې راوړل شوي، دې پرېکړه لیک په افغانستان کې د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي کاري موده، چې څارنه او راپور ورکول یې حیاتي دي او نوې کړنلاره بشپړوي، وغځوله.
په اعلامیه کې راغلي: د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا غړو هېوادونو په دې اقدام سره، د خپل هوډ یو ټینګ او ګډ پیغام ولېږه، تر څو ډاډ تر لاسه شي، چې په افغانستان کې د جدي نړیوالو جرمونو تر سره کوونکي – که په تېر کې دي او که اوس دي، یوه ورځ به محکمې ته راکش او مسوول وګڼل شي.»
د بشري حقونو څار ډله کې د افغانستان څېړونکې فرشته عباسي وايي: «دا ډېره حیاتي ده، چې نوې کړنلاره ژر تر ژره خپل کار پیل کړي، تر چې وکولی شي لاسوندونه راټول، جوړ او وساتي او په افغانستان کې د نړیوالو جرمونو مسوول کسانو لپاره دوسیې چمتو کړي.»
د بشري حقونو څار ډلې ویلي، دا پرېکړه لیک د افغان او نړیوالو بشري حقونو سازمانونو د هغو غوښتنو د ځواب لپاره ده، چې په افغانستان کې د مجازاتو پر وړاندې د ریښه لرونکي معافیت سره مبارزه کوي.
د ۲۰۲۵ کال په اګست کې د بشري حقونو د څار ډلې په مشرۍ یو ائتلاف د افغانستان د بشري حقونو د مدافعینو شبکې او د ۱۰۸ افغان او نړیوالو سازمانونو له خوا ملاتړ شويو د څلورو کلونو هڅو وروسته د پلټونکې کړنلارې د جوړولو لپاره خپله غوښتنه بیا تازه کړه. په تېر کال کې ملګرو ملتونو کارپوهان او بېلا بېل هېوادونه د مدني ټولنو له ډلو سره یو ځای شول او له اروپايي ټولنې یې وغوښتل، چې دغه اقدام مخ ته یوسي.
د اعلامیې پر بنسټ دا پلټوونکی میکانېزم، لکه د سوریې او میانمار لپاره ورته کړنلارو په څېر به د نړیوالو جرمونو د څېړنې لپاره، یو هر اړخیز چلند ولري او ټول هغه کسان، چې د طالبانو د هغو امرونو او سیاستونو په پلي کولو کې، چې د نړیوالو قوانینو خلاف دي، لکه د «امربالمعروف قانون» وڅېړل شي او دوی پورې اړوند لاسوندونه به د راتلونکو محکمو لپاره راټول او خوندي کړای شي.
د بشري حقونو څار ډلې ویلي، د دې پلټونو لمن یوازې تر طالبانو پورې نه راټولېږي، بلکې د مخکني حکومت چارواکي، جنګي قوماندانان، نړیوال ځواکونه، غیر دولتي وسله والې ډلې او ټول هغه کسان رانغاړي، چې د بشري حقونو په جدي سرغړونو کې یې رول درلود.
د جرمونو ضد نړیوالې محکمې (ICC) له وړاندې د طالبانو د مشر او د سترې محکمې د رییس د نیولو امر «د جنسیت پر بنسټ ځورونې او د بشریت پر وړاندې جنایت» په تور صادر کړی وو.
