افغانستان کې د ملګرو ملتونو سیاسي استازولۍ (یوناما) وايي، افغان ښځې د نارینه وو په پرتله، رسمي عدالتي میکانېزمونو ته څلور برابره کم لاسرسی لري.
رخشانه: دې بنسټ نن (یکشنبې د کب ۱۷ مه) د مارچ اتمه، د ښځو د پیوستون نړیوالې ورځې په مناسبت ویلي، د یوې نظرسنجۍ له مخې، ډېری افغان ښځې د اختلافاتو د حل کولو یا د مجرمینو د مسوول ګڼلو لپاره له خوندي یا اغېزمنو لارو بې برخې دي.
یوناما وايي، دا وضعیت د افغان ښځو او نجونو لپاره مجوده کړکېچ چې له د مخه د طالبانو له خوا د یو لړ محدودیتونو سره مخ دی، لاپسې زیاتوي.
افغانستان کې د یوناما مشر جورجت ګانیون ویلي: «که چې د ټولنې یوه لویه برخه د اختلافاتو د حل یا د ملاتړ موندلو د هڅو لپاره له خنډونو سره مخ وي، پر بنسټونو باور کمېږي او ټولنې او افراد د زیاتونو په وړاندې له زیانمن کېږي.»
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې استازې سوزان فرګوسن هم ویلي، عدالت ته لاسرسی یو بنسټیز حق او د امنیت او انساني کرامت د بنسټ ډبره ده.
هغې زیاته کړې: «کله چې ښځې له عدلي بنسټونو ایستل کېږي، نو د دوی خوندیتوب، خپلواکي او پاتې لږ فرصتونه، چې دوی یې له کوره بهر د مرستې غوښتلو لپاره لري زیانمنېږي. دا په ځانګړې ډول د هغو ښځو لپاره مهم دي، چې د کورني تاوتریخوالي سره مخ دي.»
یوناما ویلي، ۱۴ سلنه مېرمنو چې په دې نظرپوښتنه کې یې ګډون کړی ویلي یې دي، چې د خپلو ستونزو او اختلافاتو د حل لپاره رسمي خدماتو ته لاسرسی لري، یوناما وايي، دا په نارینه وو کې ۵۳ سلنه ده.
ښځې په لویه کچه د دې وضعیت لامل د طالبانو له خوا د مهمو ادارو او کړنلارو د ځندولو، د ښځو چارو وزارت او د افغانستان د بشري حقونو د خپلواک کمېسیون په ګډون د حقوقي سکتور څخه د ښځینه متخصصینو لرې کول او د ښځو پر بنسټ د خدماتو د مرکزونو د لوی شمېر له لاسه ورکولو ته منسوب کړی دی.
ملګرو ملتونو زیاته کړې، د طالبانو د محکمو جزايي اصولنامه، چې د روان کال په پیل کې په غیر رسمي ډول توشېح شوه، د هغو ښځو لپاره اضافي خنډونه رمنځ ته کړي دي، چې د عدلي سیستم له لارې د خوندیتوب یا حساب غوښتنې په لټه کې دي.
د اختلافاتو د حل غیررسمي میکانېزمونو ته د ښځو لاسرسی، لکه سیمه ییزې جرګې او شوراګانې چې په دودیز ډول د سیمه ییزه مشرنو او ملکانو له خوا تر سره کېږي، د ښځو لږ استازي لري محدود دی، او دې کار د دعواوو او امنیت د تضمین لپاره د ښځو وړتیا کمه کړې ده.
د نظر پوښتنې کډونوالو عدالت ته د ښځو د لاسرسي د ملاتړ لپاره د ادارو د پیاوړتیا، د سیمه ییزو دعواو د حل لپاره د ښځو پر محور کړنلارو د بیا ژوندوي کولو، د محرمو مشورو ملاتړ او د حقوقي، رواني او محافظتي خدماتو وړاندې کولو لپاره د ملاتړ مرکزونو د جوړولو غوښتنه وکړه.
د ۲۰۲۶ کال د ښځو د نړیوالې ورځې شعار «د ټولو ښځو او نجونو لپاره حقونه، عدالت او عمل» دی او یوناما عدالت ته د برابر لاسرسي په وړاندې د خنډونو په لرې کولو، د تبعیضي قوانینو او نورمونو په ننګولو او د ملاتړ خدماتو په پیاوړتیا ټینګار کړی دی.
