غزال محمدي
په آس سپرېدل، په ځانګړې توګه په افغانستان کې بزکشي تل د نارینه وو کار دی. د طالبانو په واکمنېدو سره ښځو ان د دې لوبې نندارې ته د ورتګ اجازه هم له لاسه ورکړه، خو افغان ۲۸ کلنې نجلۍ مریم علي یاور دا دود مات کړ.
مریم لومړنۍ افغان نجلۍ ده، چې په آس سپرېدل یې په مسلکي ډول په قزاقستان کې مخ ته یوړه او خپلې ویډیوګانې په خپلو ټولنیزو شبکو، افغان نجونو ته د هیلې بښلو په موخه خپروي. «غواړم د یوې ښې راتلونکې لپاره هیله و واسم او په دې کار سره و وایم، چې هېڅ کله تسلیم نه شۍ. واړه ګامونه پورته کړی او مخ ته خپله لار پرانیزۍ.»
مریم پنځه کلنه وه، چې له کورنۍ سره یې افغانستان پرېښود. لومړی ازبکستان او وروسته قزاقستان ته ولاړه. مریم په قزاقستان کې لویه شوه او د غاښونو د ډاکترۍ په برخه کې یې زده کړې وکړې.
مریم رخشانې رسنۍ ته وايي، پر آس سپرېدو سره یې له ماشومتوبه لېوالتیا درلوده: «له ماشومتوبه مې له آس او پر آس سپرېدو سره مینه درلوده، تل به یې ور کاږلم او په زړه ورتیا سره یې خوا ته ورنېږدې کېدم.»
د دې کار پر اهمیت د پوهېدو لپاره چې مریم یې تر سره کوي، باید په افغانستان کې پر آس سپرېدو ورزش مقام ته کتنه وکړو. افغانستان په نړۍ کې د آس سپرېدنې پخوانی کلتور لري او «بزکشي» یې یوه ملي لوبه ده.
د بزکشۍ لوبه کابو ۱۰ کاله وړاندې په رسمي ډول د افغانستان د ملي لوبو په نوملړ کې ثبت شوه.
هغه ورزش چې مریم یې تر سره کوي، په هغې یو آس او یو پرې سپرېدونکی د خنډونو یوه لار د لږو تېروتنو سره او په ټاکلي وخت بشپړوي. «کله چې و ویل شي دا لوبه یوازې د نارینه وو لپاره ده، دا د خلکو په ذهن هم اغېز کوي او د دې لامل کېږي او ښځې په دې سپورت کې د کډون خپلواکي نه لري او ځان سانسور کړي. مینه او لېوالتیا جنسیت نه غواړي. موږ نه غواړو ثابته کړو، چې له نارینه وو ښې یو، یوازې غواړو برابر درناوی او ارزښت ولرو.»
نوموړې په آس سپرېدنه په جدي توګه د ۱۴۰۴ کال له وږي میاشتې پیل کړه او شاوخوا ۹ میاشتې وروسته یې د خپل تمرین لومړنۍ ویډیو خپره کړه. هغه اقدام چې د مینوالو ستاینه یې راپورته کړه. «تر هغې ویډیو لاندې، ډېری کسانو له ما ملاتړ وکړ او همدا د دې لامل شو، چې یو وېب پاڼه جوړه شي، تر څو د ډېرو افغان نجونو لپاره وکولی شم یوه هیله و اوسم.»
مریم لا هم شخصي آس نه لري. په قزاقستان کې پر آس سپرېدنې کلبونه د هغې او د هغې د څلورو ټولګیوالو په دې هڅه کې ملاتړ کوي.
مریم اوس په مسلکي ډول پر آس سپرېدنه تر سره کوي. هغه وايي، په سیالیو کې د ګډون قصد لري.
پر آس سپرېدنه له خطره ډکه لوبه ده. مریم په وار وار له آس نه رالوېدلې او هډوکي یې مات شوي دي. «دا پېښې ما هېڅ کله نه راګرځوي.»
د آسونو د سوو غږ په خارو کې لګي او دوړې یې هوا ته پورته کېږي. هغه د سپرلیو په منځ کې هغه چې سپینې جامې یې پر تن دي په سپین آس سپرېږي، په داسې حال کې، چې څلور نورې نجونې په یووالي سره خپل لاسونه پورته کوي. دا دا د مریم د آس سپرېدو تمرین یوه حیرانوونکې شېبه ده، کوم چې هغې په انسټاګرام خپره کړې ده.
د هغې د انسټاګرام پاڼه له ۱۴ زره زیات څاروونکي لري او یوې ویډیو یې نېږدې یو میلیون ځله لیدل شوې ده.
خو د مریم په ټاټوبي کې انځور پرعکس دی. د طالبانو له بیا واکمنېدو کابو یوه میاشت وروسته، د دې ډلې د کلتوري کمېسیون مرستیال احمدالله وثیق د ۱۴۰۰ کال په وږي میاشت کې استرالیايي شبکې «SBS» ته و ویل، ښځې به اجازه ونه لري، چې کرکټ یا «په بله هر ډول لوبه چې چې بدن یې ښکاره شي» لوبې وکړي.
له هغه وخت راهیسې د لوبو بندیز یوازې له یو له سلو زیاتو فرمانونو څخه دی، چې افغان ښځې له ښوونځیو، پوهنتونونو، پارکونو، کلبونو، کار او تګ راتګ څخه بې برخې کړې او په کور کېناستو ته یې اړ کړې دي.
د طالبانو د دې محدودیتونو په ترڅ کې یوازې د ورزش په برخه کې زرګونه افغان ښځینه لوبغاړې په کور کېناستو یا له هېواده وتو ته اړ شوې دي.
مریم چې کلونه کېږي له افغانستان نه د باندې ژوند کوي وايي، د افغان ښځو او نجونو وضعیت د ټولنیزو شبکو له لارې څاري. هغه زیاتوي، څه چې پر افغان مېرمنو تېرېږي، د نه منلو او غیر انساني دي. «له پرمختګ څخه د ځوان نسل راګرځول یوه لویه تېروتنه ده… موږ نن تر بل هر وخت د ښځو پیاوړتیا ته اړتیا لرو.»
خو د طالبانو غوږ د دې نیوکو منلو ته چمتو نه دی.
د افغانستان د بشري حقونو د چارو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکوونکي ریچارد بنټ په هغه راپور کې، چې د دې سازمان د ۲۰۲۵ کال اکتوبر میاشت کې یې عمومي آسامبلې ته وړاندې کړ ویلي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، ان د ښځو د حقونو د محدودونکو فرمانونو څخه یو هم نه دی لغوه شوی. هغه دا محدودیتونه «جنسیتي توپیر» وباله.
مریم په ۲۰۱۷ کال کې واده وکړ او د یوې لور او دوه زامنو مور ده. د کورني ژوند او غاښونو د ډاکترۍ د مسلک تر څنګ، هره اوونۍ کلب ته هم ځي او د سوارۍ ورزش تر سره کوي.
هغه وايي، هیله لري یوه ورځ خپل آس ولري، خو لویه هیله یې دا ده، چې په کابل، مزارشریف او د افغانستان په هر بل ګوټ کې یې نجونې ویډیوګانې وګوري او هیله پیدا کړي.
